Bảo vệ quyền tài sản và thừa kế của người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số

Những cơ sở pháp lý bảo vệ quyền tài sản và thừa kế của NCT

Quyền tài sản và quyền thừa kế của NCT bao gồm quyền sở hữu, quyền định đoạt tài sản; quyền lập di chúc, định đoạt di sản và quyền được bảo vệ trong quan hệ thừa kế. Những quyền này đã được ghi nhận trên nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ, từ Hiến pháp đến các đạo luật chuyên ngành. Đây không chỉ là những quyền dân sự cơ bản mà còn là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ phẩm giá, sự tự chủ và vị thế của NCT trong gia đình và xã hội.

Điều 32 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Mọi người có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, phần vốn góp trong doanh nghiệp hoặc trong các tổ chức khác”. Điều 158 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản. Theo đó, NCT có quyền tự mình quyết định việc quản lý, khai thác, sử dụng tài sản, cũng như chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp hoặc định đoạt tài sản dưới các hình thức khác theo quy định của pháp luật.

Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng quy định các hình thức di chúc hợp pháp. Theo Điều 628, di chúc bằng văn bản gồm các hình thức do pháp luật quy định; Điều 629 quy định về di chúc miệng trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Di chúc bằng văn bản có thể có người làm chứng hoặc không có người làm chứng, được công chứng hoặc chứng thực theo quy định. Trong đó, Điều 630 quy định các điều kiện để di chúc hợp pháp, đặc biệt là người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.

Điều 9 Luật Người cao tuổi năm 2009 quy định các hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có hành vi lăng mạ, ngược đãi, xúc phạm, hành hạ, phân biệt đối xử với NCT; xâm phạm, cản trở NCT thực hiện quyền về hôn nhân, quyền sở hữu tài sản và các quyền hợp pháp khác; không thực hiện nghĩa vụ phụng dưỡng; lợi dụng việc chăm sóc, phụng dưỡng NCT để vụ lợi; ép buộc NCT lao động hoặc thực hiện những việc trái pháp luật; trả thù, đe dọa người giúp đỡ NCT hoặc người phát hiện, ngăn chặn hành vi vi phạm pháp luật đối với NCT.

Bảo vệ quyền tài sản và thừa kế của NCT là một trong những nội dung của công tác bảo vệ, chăm sóc NCT.

Một số hành vi, rủi ro và hình thức xâm phạm quyền tài sản, thừa kế của NCT

Trong thực tế, các hình thức xâm phạm quyền tài sản và thừa kế của NCT khá đa dạng, tập trung ở một số nhóm nguy cơ như: rủi ro trong chuyển giao quyền sở hữu tài sản có giá trị lớn, nhất là bất động sản; lạm dụng, chiếm đoạt tài chính; vi phạm các cam kết phụng dưỡng; xâm phạm ý chí và quyền định đoạt của NCT trong quan hệ di chúc, thừa kế.

Thứ nhất, rủi ro trong chuyển giao quyền sở hữu tài sản có giá trị lớn.

Một hình thức thường gặp là nhầm lẫn giữa bản chất pháp lý của di chúc và hợp đồng tặng cho. NCT đồng ý ký hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở khi còn sống với suy nghĩ mình vẫn giữ được quyền cư trú, sử dụng tài sản. Tuy nhiên, khác với di chúc chỉ có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, hợp đồng tặng cho bất động sản có hiệu lực theo quy định của pháp luật về hợp đồng và đăng ký quyền sở hữu, quyền sử dụng. Khi việc chuyển giao hoàn tất, NCT có thể không còn quyền định đoạt đối với tài sản đó, đồng thời gặp khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi nếu phát sinh mâu thuẫn với con cháu.

Ngoài ra, còn có những rủi ro từ việc chuyển nhượng, tặng cho do bị ép buộc hoặc lừa dối. Một số trường hợp con cháu lợi dụng quan hệ huyết thống, tình cảm gia đình và sự phụ thuộc tinh thần của NCT để thúc ép cha mẹ ký hợp đồng tặng cho, chuyển nhượng bất động sản. Sau khi nhận và đứng tên tài sản, thái độ, hành vi của người được tặng cho có thể thay đổi, khiến NCT bị hạn chế quyền cư trú trong chính ngôi nhà của mình, bị đối xử không đúng mực, thậm chí bị buộc rời khỏi nơi ở quen thuộc. Việc yêu cầu bảo vệ quyền lợi, đòi lại tài sản thường gặp nhiều khó khăn, nhất là khi phải chứng minh hành vi lừa dối, đe dọa, cưỡng ép trong giao dịch dân sự.

Thứ hai, lạm dụng và chiếm đoạt tài chính của NCT.

Các hành vi này bao gồm chiếm giữ, kiểm soát thu nhập hằng ngày; gian lận nhằm chiếm đoạt tài sản; lợi dụng tín nhiệm, ép buộc NCT bảo lãnh, vay mượn thay cho con cháu. Đây là dạng xâm phạm quyền tài sản có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền tự chủ, nhân phẩm và an sinh của NCT. Đáng chú ý, hành vi thường không biểu hiện bằng sự cưỡng ép công khai mà được che đậy dưới danh nghĩa “chăm sóc”, “quản lý giúp” hoặc “lo liệu thay”, khiến NCT khó nhận diện và tìm kiếm sự bảo vệ từ các cơ quan có thẩm quyền.

Thứ ba, rủi ro liên quan đến cam kết phụng dưỡng NCT.

Đó là tình trạng cam kết phụng dưỡng chỉ bằng lời nói, không có thỏa thuận rõ ràng về quyền và nghĩa vụ; việc thay đổi nơi ở, môi trường sống trái với nguyện vọng của NCT; sự thiếu vắng cơ chế bảo đảm thực hiện các thỏa thuận trong gia đình. Đây là những rủi ro khó nhận diện tại thời điểm chuyển giao tài sản nhưng có thể để lại hậu quả sâu sắc, kéo dài đối với đời sống vật chất và tinh thần của NCT.

Thứ tư, xâm phạm ý chí và quyền định đoạt của NCT trong quan hệ di chúc, thừa kế.

Đó là việc thao túng quá trình lập di chúc; lợi dụng tình trạng suy giảm nhận thức, khả năng làm chủ hành vi của NCT để dụ dỗ, ép buộc ký giấy tờ chuyển nhượng tài sản, sửa đổi hoặc lập di chúc mới có lợi cho mình. Đây là dạng xâm phạm tinh vi, đặc biệt nguy hiểm bởi thường diễn ra trong phạm vi gia đình, giữa những người thân thiết. Hành vi có thể khó phát hiện và chỉ bộc lộ rõ khi phát sinh tranh chấp sau khi NCT qua đời.

Một số giải pháp, kiến nghị bảo vệ quyền tài sản và thừa kế của NCT

Để góp phần thực hiện tốt Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng về “Phát huy trí tuệ, uy tín, kinh nghiệm của NCT trong gia đình, cộng đồng và xã hội; bảo vệ, chăm sóc NCT, nhất là trong điều kiện già hóa dân số nhanh”, cần hoàn thiện thể chế, xây dựng đồng bộ hệ thống chính sách và các quy định pháp luật về bảo vệ NCT, trong đó chú trọng quyền tài sản và quyền thừa kế. Xin đề xuất một số giải pháp sau:

Thứ nhất, nghiên cứu bổ sung những quy định cụ thể trong Luật Người cao tuổi về bảo vệ NCT trước nguy cơ bị xâm hại tài sản, thân thể và nhân phẩm, theo ba cấp độ: phòng ngừa, hỗ trợ và can thiệp.

Ở cấp độ phòng ngừa, cần đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến kiến thức cho cộng đồng, gia đình và NCT về những nguy cơ, hành vi gây tổn hại, xâm hại NCT; trách nhiệm phát hiện, thông báo các trường hợp NCT bị xâm hại hoặc có nguy cơ bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi. Đồng thời, trang bị kiến thức, kỹ năng cho gia đình, người chăm sóc và người làm việc tại các cơ sở chăm sóc NCT về trách nhiệm bảo vệ, phòng ngừa và phát hiện hành vi xâm hại; hướng dẫn NCT kỹ năng tự bảo vệ.

Ở cấp độ hỗ trợ, cần tăng cường cảnh báo, tiếp nhận thông tin, đánh giá mức độ nguy hại và áp dụng các biện pháp cần thiết để hỗ trợ NCT có nguy cơ bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi; giúp NCT có hoàn cảnh đặc biệt và gia đình tiếp cận các chính sách trợ giúp xã hội, nguồn lực hỗ trợ nhằm cải thiện điều kiện sống.

Ở cấp độ can thiệp, cần có biện pháp ngăn chặn hành vi xâm hại, hỗ trợ và chăm sóc phục hồi cho NCT có hoàn cảnh đặc biệt, như chăm sóc y tế, tư vấn tâm lý, phục hồi thể chất và tinh thần; bố trí nơi tạm trú an toàn, cách ly NCT khỏi môi trường bị đe dọa hoặc có hành vi bạo lực, bóc lột; tư vấn, cung cấp kiến thức pháp luật và hỗ trợ pháp lý cho NCT, gia đình, người chăm sóc.

Thứ hai, nâng cao trách nhiệm của chính quyền và các cơ quan chức năng trong bảo vệ quyền tài sản, thừa kế của NCT.

Chính quyền các cấp cần triển khai các biện pháp bảo vệ, kịp thời phát hiện, tiếp nhận và xử lý các vụ việc bạo lực, lạm dụng, xâm phạm quyền tài sản và thừa kế của NCT tại địa phương theo chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền được giao. Cần xử lý nghiêm các hành vi che giấu, không thông báo, tố giác hành vi bạo lực, lạm dụng NCT hoặc thiếu trách nhiệm trong giải quyết vụ việc theo quy định pháp luật.

Lực lượng Công an cần nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, phát hiện, xử lý các hành vi xâm hại, nhất là những hành vi đe dọa tính mạng, sức khỏe và chiếm đoạt tài sản của NCT; kiên quyết xử lý các tổ chức, cá nhân có hành vi bao che, cố tình kéo dài hoặc không xử lý vụ việc theo thẩm quyền.

Thứ ba, phát huy trách nhiệm của gia đình, cộng đồng và xã hội trong bảo vệ NCT.

Bảo vệ NCT, nhất là quyền tài sản và thừa kế, đòi hỏi sự vào cuộc của hệ thống giáo dục, cộng đồng, gia đình và mỗi cá nhân. Trong xây dựng gia đình, cần chú trọng giáo dục người trẻ về đạo đức, trách nhiệm, nhân cách của người làm con ngay từ khi còn nhỏ. Đây là nền tảng để hình thành ý thức kính trọng, chăm sóc, phụng dưỡng và bảo vệ cha mẹ, ông bà.

Cần kết hợp hài hòa giữa khả năng tự bảo vệ của NCT với cơ chế hỗ trợ, bảo đảm thực thi từ phía Nhà nước và xã hội. Trong đó, NCT cần chủ động sử dụng các công cụ pháp lý để bảo vệ tài sản như lập di chúc, bảo đảm tính hợp pháp về nội dung và hình thức của di chúc; cân nhắc sử dụng hợp đồng tặng cho có điều kiện, thiết lập quyền hưởng dụng hoặc thỏa thuận đồng sở hữu để duy trì quyền lợi và khả năng kiểm soát tài sản theo quy định pháp luật.

Thứ tư, nâng cao ý thức và khả năng tự bảo vệ của NCT.

Mỗi NCT cần chủ động xây dựng kế hoạch sống khi về già, bảo đảm các điều kiện về sức khỏe, tinh thần, kinh tế và hạn chế tối đa sự phụ thuộc bị động vào con cháu. NCT cần chủ động cập nhật kiến thức pháp luật, nắm rõ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; không ký kết các giao dịch tài sản khi chưa hiểu rõ nội dung, hậu quả pháp lý.

Đồng thời, cần khắc phục tâm lý cả nể, sợ tai tiếng theo quan niệm “con dại, cái mang”, không dám phản ánh, tố giác hành vi bạo lực, lạm dụng, xâm phạm quyền tài sản và thừa kế của người thân. Khi quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, NCT cần mạnh dạn tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình, tổ chức Hội và cơ quan chức năng.

Tổ chức Hội NCT các cấp cũng cần phát huy vai trò đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của hội viên; chủ động tuyên truyền, tư vấn, hỗ trợ NCT phòng ngừa và xử lý các hành vi xâm phạm quyền tài sản, quyền thừa kế.

Bảo vệ quyền tài sản và thừa kế của NCT không chỉ là bảo vệ quyền dân sự chính đáng của mỗi người mà còn góp phần bảo đảm an sinh, giữ gìn phẩm giá, sự tự chủ và phát huy vai trò NCT trong gia đình, cộng đồng và xã hội.