Ở tuổi 89, Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Dũng vẫn làm việc từ 10 đến 12 tiếng mỗi ngày trong ngôi nhà cổ ở Hà Nội. Bàn làm việc của ông có một “đồng nghiệp” khác thường: trí tuệ nhân tạo, mà ông trò chuyện, tranh luận bằng tiếng Anh để tăng tốc nghiên cứu. Nhờ vậy, ông hoàn thành hàng nghìn trang sách về lý thuyết giáo dục hiện đại và lịch sử dân tộc, đồng thời hợp tác với chuyên gia quốc tế nghiên cứu ứng dụng plasma lạnh trong điều trị ung thư.
Trên giấy tờ, ông đã qua tuổi nghỉ ngơi gần ba thập kỷ. Nhưng trong phòng nghiên cứu, ông vẫn đi trước nhiều người trẻ về thói quen học tập suốt đời. Câu chuyện ấy buộc chúng ta phải hỏi: đất nước đang sử dụng bao nhiêu phần trăm “kho tri thức” như thế, và bao nhiêu phần đang bị để ngoài cuộc chỉ vì một con số trên giấy khai sinh?
 |
| GS.TS Phạm Huy Dũng làm việc 10-12 tiếng mỗi ngày. Ảnh: Huy Nguyễn |
Ngày 15/10/2026, thay mặt Ban Chấp hành Trung ương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ký ban hành Kết luận số 105-KL/TW về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn, phục vụ đất nước phát triển nhanh, bền vững. Văn kiện xác định nhân tài là nguồn lực chiến lược đặc biệt của quốc gia, đặt mục tiêu đến năm 2030 thu hút, trọng dụng khoảng 1.000 nhân tài quốc gia, và nhấn mạnh việc thiết lập cơ chế “nhân tài dẫn dắt nhân tài”. Kết luận cũng thẳng thắn chỉ ra chỗ yếu: chính sách thời gian qua chủ yếu dừng ở thu hút, tuyển dụng và đãi ngộ ban đầu, còn việc bố trí, sử dụng và trọng dụng chưa tương xứng.
Cần nói rõ, Kết luận 105-KL/TW không viết riêng về người cao tuổi. Nhưng cách tiếp cận của văn kiện, lấy phẩm chất, năng lực thực tế, sản phẩm cụ thể, uy tín nghề nghiệp và giá trị đóng góp làm thước đo, thay vì đồng nhất nhân tài với học hàm, học vị, chức vụ hay thâm niên công tác, đã mở ra không gian tư duy mới. Trong không gian ấy, tuổi tác không còn là một “rào cản mặc định”.
Trọng hiền tài là mạch nguồn xuyên suốt lịch sử dân tộc. Ngay trong những ngày vận nước “ngàn cân treo sợi tóc” sau Cách mạng tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã làm điều mà ngày nay vẫn còn nguyên tính thời sự: mời bằng được các bậc cao niên có đức, có tài ra gánh việc nước.
Cụ Huỳnh Thúc Kháng, nhà chí sĩ yêu nước đã ngoài bảy mươi, nhận lời mời của Bác ra Hà Nội tham gia Chính phủ. Khi Bác lên đường sang Pháp năm 1946, Người tin cậy giao cụ giữ quyền Chủ tịch nước, kèm lời dặn nổi tiếng “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”. Bên cạnh cụ còn có các cụ Nguyễn Văn Tố, Bùi Bằng Đoàn và nhiều nhân sĩ, trí thức cao niên khác. Điều đáng suy ngẫm là Bác không chọn họ vì tuổi tác hay hàm cấp, mà vì uy tín, bản lĩnh và tài năng đã được thực tiễn kiểm nghiệm. Đó chính là tinh thần mà Kết luận 105-KL/TW kế thừa và đưa lên tầm nguyên tắc thể chế.
Cũng từ tinh thần ấy, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công tác cán bộ và chính sách nhân tài; trọng dụng nhân tài không đồng nghĩa với bổ nhiệm chức vụ lãnh đạo, quản lý, mà cần các hình thức sử dụng phù hợp, linh hoạt, không nhất thiết đều vào biên chế hay làm việc toàn thời gian tại một cơ quan. Với trí thức cao niên, đây là “chìa khóa” quan trọng: họ không cần chiếc ghế, họ cần một chỗ đứng để tri thức được dùng đến.
Việt Nam đã bước vào giai đoạn già hóa dân số từ đầu thập niên 2010 và được dự báo trở thành xã hội già trong khoảng một thập kỷ tới. Kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 cho thấy người từ 65 tuổi trở lên đã chiếm 9,3% dân số; số người từ 60 tuổi trở lên khoảng 14,2 triệu; trong khi đó, theo dự báo mới nhất của Cục Thống kê, đến năm 2036, tỷ trọng người cao tuổi tăng lên 15%, được xem là thời điểm Việt Nam chính thức bước ra khỏi giai đoạn “dân số vàng”. So với dự báo năm 2019, thời kỳ dân số vàng của Việt Nam sẽ kết thúc sớm hơn 3 năm.
Nếu chỉ nhìn qua lăng kính an sinh, người cao tuổi sẽ chỉ là một dòng chi ngân sách. Nhưng nhìn bằng lăng kính phát triển, đó là một lực lượng đang giữ kinh nghiệm, tri thức và vốn xã hội tích lũy suốt một đời người, và đất nước đang rất cần những thứ ấy trên con đường trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
Một quốc gia muốn đi nhanh cần công nghệ và sức trẻ; muốn đi xa thì không thể thiếu bản lĩnh và sự từng trải. Ở cơ sở, tiếng nói đúng lúc của một bậc cao niên có uy tín nhiều khi hòa giải được những vướng mắc mà mệnh lệnh hành chính khó chạm tới. Trong khoa học, giáo dục, y tế, các nhà khoa học lão thành giữ “ngọn lửa nghề”, đúng với tinh thần “nhân tài dẫn dắt nhân tài” mà Kết luận 105-KL/TW đề ra.
Đến đây, một băn khoăn chính đáng sẽ được nêu lên: trọng dụng người cao tuổi có làm chậm công tác trẻ hóa cán bộ, có chiếm chỗ của thế hệ sau? Câu trả lời nằm ở chính cách đặt vấn đề. Trọng dụng nhân tài cao niên không phải là kéo dài nhiệm kỳ, giữ nguyên vị trí lãnh đạo, mà là mở ra những kênh đóng góp khác: tư vấn, cố vấn, chủ trì đề tài, truyền nghề. Người cao tuổi không đứng ở vị trí của người trẻ, họ đứng sau lưng người trẻ như một điểm tựa. Trẻ hóa và trọng dụng người cao tuổi không loại trừ nhau; cái đối nghịch với cả hai là sự lãng phí.
Thực tiễn đã cho đáp án, và đáp án ấy nằm ngay trong những con người mà chúng ta đã nhắc đến.
Trở lại với Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Huy Dũng, người đang làm việc cùng trí tuệ nhân tạo ở tuổi 89. Điều đáng quý ở ông không chỉ là khối lượng công việc, mà là cách ông nhìn về lao động trí óc: làm việc là sở thích, là hạnh phúc, là cách giữ sự minh mẫn và tình yêu cuộc sống.
Ông luôn nhắn nhủ người trẻ hãy hướng tới tương lai nhưng không bao giờ tách rời gốc rễ văn hóa dân tộc. Một nhà khoa học vừa dám làm bạn với công nghệ mới nhất, vừa giữ vững cội nguồn, chính là hình mẫu mà thế hệ kế cận cần được tiếp cận.
Giáo sư Trần Văn Thọ sang Nhật Bản du học từ năm 1968, trở thành giáo sư Đại học Waseda danh tiếng. Hơn nửa thế kỷ xa quê, ông chưa bao giờ rời mạch đập của đất nước: liên tục đưa ra những cảnh báo chiến lược về “bẫy thu nhập trung bình”, nguy cơ “chưa giàu đã già”, bài toán công nghiệp hỗ trợ. Ở tuổi gần 80, ông vẫn đứng lớp, truyền cho thế hệ trẻ khát vọng xây dựng một quốc gia trung cường tự chủ. Với ông, cống hiến không phải khẩu hiệu mà là trách nhiệm tự nhiên của người trí thức.
Còn cố Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Tài Thu, “ông vua châm cứu”, để lại di sản không thể phai: trường phái Tân châm, kỹ thuật Mãng châm, phương pháp châm cứu cai nghiện được nhiều quốc gia biết đến. Cả đời ông chữa bệnh miễn phí cho bệnh nhân nghèo và truyền nghề cho hàng chục nghìn thầy thuốc. Ông ra đi ở tuổi 91, nhưng hàng chục nghìn học trò vẫn đang tiếp tục sự nghiệp ấy: đó chính là “nhân tài dẫn dắt nhân tài” bằng nghĩa đen nhất.
Ba con người, ba lĩnh vực, ba cách cống hiến, nhưng chung một quy luật: tri thức không hết hạn theo tuổi, chỉ hết hạn khi không còn nơi để sử dụng.
Một chủ trương dù đúng đến đâu cũng chỉ có sức sống khi có cơ chế đi kèm. Để tinh thần của Kết luận 105-KL/TW chạm tới đội ngũ trí thức cao niên, cần mở rộng các hình thức sử dụng không phụ thuộc biên chế và độ tuổi. Hợp đồng chuyên gia, tư vấn chiến lược, kiêm nhiệm, chủ trì chương trình nghiên cứu là những kênh khả thi. Chương trình hành động của Bộ Chính trị thực hiện Kết luận 105 đã đặt yêu cầu hoàn thiện quy định về đặt hàng, khoán chi theo sản phẩm, kết quả. Khi bài toán được đặt hàng rõ ràng và được đo bằng sản phẩm cuối cùng, nhà khoa học cao niên sẽ không bị trói bởi thủ tục, còn cơ quan sử dụng không phải lo thủ tục “ngạch bậc”.
Cùng với đó, cần thể chế hóa vai trò cố vấn, truyền nghề. Xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh, hội đồng tư vấn chuyên môn lấy các nhà khoa học lão thành làm hạt nhân, kết nối viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Mỗi cố vấn nên gắn với một nhóm nhân tài trẻ cụ thể, với trách nhiệm và kết quả đo được, để việc truyền nghề không dừng ở hình thức.
Xây dựng cơ sở dữ liệu nhân tài và văn hóa trọng thực tài. Cơ sở dữ liệu quốc gia về nhân tài, bao gồm trí thức cao niên trong nước và người Việt Nam ở nước ngoài, giúp “nhìn thấy” những người đang bị bỏ quên. Nhưng dữ liệu chưa đủ; phải đi cùng một môi trường bài trừ tâm lý cào bằng, đố kỵ, “sợ người giỏi”, điều mà chính văn kiện đã thẳng thắn chỉ ra. Người có tài chỉ yên tâm cống hiến khi cống hiến của họ được ghi nhận công bằng.
Đãi ngộ xứng đáng gắn với khơi dậy khát vọng phụng sự. Điều trí thức cao tuổi trăn trở không phải danh lợi, mà là cơ hội được đóng góp. Vì vậy, bên cạnh điều kiện làm việc, chăm sóc sức khỏe, nơi ở hợp lý, điều quý nhất là niềm tin và sự tôn trọng. Một lời “xin ý kiến” đúng lúc nhiều khi quý hơn một khoản phụ cấp.
Nhiệm vụ đến năm 2030 và tầm nhìn 2045 không cho phép chúng ta lãng phí bất cứ nguồn lực nào, nhất là nguồn lực tri thức. Mỗi nhà khoa học bị đặt ra ngoài cuộc chỉ vì tuổi tác là một “dự án” bị bỏ lỡ; mỗi người cao tuổi được trao cơ hội đóng góp là một nguồn lực được đánh thức.
Hội nghị Diên Hồng năm xưa là hình ảnh đẹp nhất về sức mạnh của các bậc cao niên: khi vận nước đứng trước thử thách, các bô lão đồng thanh một tiếng “Đánh!”, và ý chí ấy hội tụ thành sức mạnh toàn dân tộc. Hôm nay, “Diên Hồng” của thời đại mới không còn ở nơi cung điện, mà ở những phòng nghiên cứu, giảng đường, bệnh viện, ở từng khu dân cư, nơi người cao tuổi sẵn sàng góp tiếng nói và trí tuệ.
Khi tư tưởng trọng dụng hiền tài của Bác Hồ được thể chế hóa bằng chính sách cụ thể; khi mỗi cơ quan biết đặt hàng, mỗi cộng đồng biết lắng nghe, mỗi gia đình biết hiếu kính, và Nhà nước đặt con người vào trung tâm phát triển, chúng ta có cơ sở để tin rằng: không một trí tuệ nào phải “nghỉ hưu” trước khi chủ nhân của nó muốn dừng lại, và đất nước sẽ bước vào kỷ nguyên mới mạnh mẽ, nhân văn hơn.
