Quản lý tài nguyên đất hiếm trên nền tảng khoa học và kiểm soát rủi ro nghiêm ngặt

Đồng tình cao với việc bổ sung một chương riêng về đất hiếm trong dự thảo Luật Địa chất và khoáng sản. Đây là bước hoàn thiện pháp lý đúng thời điểm, phù hợp với bối cảnh thế giới đang cạnh tranh mạnh mẽ về vật liệu chiến lược, năng lượng tái tạo và chuỗi cung ứng công nghệ cao. Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) nhấn mạnh, đất hiếm là nền tảng của bán dẫn, xe điện, quốc phòng, thiết bị y tế và nhiều ngành công nghiệp mũi nhọn. Việc xác định đất hiếm là tài nguyên đặc biệt quan trọng cần được quản lý thống nhất ở cấp quốc gia, là định hướng hoàn toàn phù hợp với yêu cầu phát triển dài hạn của đất nước.

Ông Lê Minh Hoan, Phó Chủ tịch Quốc hội điều hành phiên họp sáng ngày 1/12.

Tuy nhiên, luật cần khẳng định nguyên tắc quản lý tài nguyên đất hiếm trên nền tảng khoa học và kiểm soát rủi ro nghiêm ngặt, trong đó có yêu cầu về môi trường phải được đặt lên cao nhất. Đất hiếm không chỉ là khoáng sản chiến lược mà còn là nhóm tài nguyên có hệ số rủi ro môi trường rất lớn, trong toàn bộ chuỗi tuyển, tách đều phát sinh chất thải phóng xạ tự nhiên Thori, Uran ở nồng độ thấp.

Ngoài ra, còn có hỗn hợp kim loại nặng và dung dịch axit ở mức độ khó xử lý nếu không có công nghệ tiên tiến. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những quốc gia từng phát triển đất hiếm ồ ạt nhưng thiếu kiểm soát đã phải đối mặt với những vùng ô nhiễm phóng xạ tồn lưu, chi phí xử lý và phục hồi môi trường lớn gấp nhiều lần giá trị kinh tế thu được.

"Đây là bài học đắt giá mà Việt Nam không thể lặp lại, do đó cần phải đặt ra các ngưỡng an toàn kỹ thuật bắt buộc, công nghệ tuyển tách khép kín, mô hình hóa phát tán phóng xạ, hệ thống quan trắc liên tục, phương án xử lý bùn thải đạt quy chuẩn quốc tế hoặc khu vực và yêu cầu phục hồi về môi trường ngay sau khi khai thác từ đoạn cấp phép, chỉ những doanh nghiệp có năng lực công nghệ, năng lực tài chính và hệ thống quản trị môi trường đạt chuẩn quốc tế mới được phép tham gia", đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đề nghị.

Từ thực tiễn nêu trên, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh đến vai trò giám sát độc lập của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia trong toàn bộ hoạt động tuyển tách, chế biến đất hiếm từ thẩm định công nghệ, đánh giá rủi ro, kiểm tra hiện trường đến giám sát xử lý chất thải và phục hồi môi trường.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận tại hội trường về dự án sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Địa chất và khoáng sản.

Góp ý vào khoản 1 Điều 48 đại biểu cho rằng, đối với đất hiếm, loại tài nguyên có chu kỳ kỹ thuật dài phải thử nghiệm công nghệ đánh giá môi trường sâu và xây dựng dây chuyền chế biến phức tạp, thời gian chuẩn bị dự án thường kéo dài từ 3 - 5 năm. Nếu thời hạn ưu tiên quá ngắn, nhà đầu tư có thể bắt buộc phải lập dự án vội vàng để giữ quyền, dẫn đến rủi ro không thể hình thành được chế biến sâu. Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đề nghị luật cho phép nguyên tắc linh hoạt hơn đối với đất hiếm hoặc có thể kéo dài thời gian giữ quyền ưu tiên này để khuyến khích nhà đầu tư đủ năng lực công nghệ và tránh khai thác cát thô manh mún.

Theo đại biểu Trịnh Xuân An (Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại), trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, quản lý đất hiếm và làm chủ công nghệ đất hiếm là yếu tố then chốt để khẳng định năng lực tự cường của Việt Nam. Bên cạnh đó, đất hiếm là nền tảng công nghệ lõi của nhiều loại vũ khí, đặc biệt với vũ khí chính xác cao, nên cần tiếp cận dưới góc độ an ninh - quốc phòng ngay từ luật.

Phải quản lý đất hiếm đối lĩnh vực quốc phòng. Một số nội dung có thể cấm khai thác và cho phép chỉ khai thác phục vụ cho công nghiệp quốc phòng. Nếu có thể được, bố trí thành một điều ở trong Chương VII liên quan đến đất hiếm đối với quốc phòng, an ninh. Vai trò của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, nhất là vai trò của Bộ Quốc phòng trong việc thẩm định chương trình, thẩm định việc khai thác mỏ, quyết định chương trình quốc gia về đất hiếm thì phải có ý kiến của Bộ Quốc phòng và đặc biệt cần phân khu, phân ranh giới rõ phần nào cho quốc phòng, an ninh.

Về quản lý đất hiếm, tại khoản 9 Điều 3, dự thảo luật quy định hoạt động điều tra, đánh giá, thăm dò, khai thác đất hiếm áp dụng như khoáng sản nhóm 1 và theo Chương VII.a. Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (đoàn TP Hồ Chí Minh) đồng tình với hướng tiếp cận này, tuy nhiên Ban soạn thảo xem xét, bổ sung rõ cơ chế kiểm soát xuất khẩu và tỷ lệ chế biến sâu tối thiểu trong nước, nhằm bảo đảm đất hiếm thực sự là tài nguyên chiến lược phục vụ phát triển công nghiệp quốc gia, tránh nguy cơ xuất khẩu thô và lệ thuộc công nghệ nước ngoài trong chuỗi giá trị về đất hiếm.

Về thời hạn ưu tiên cấp phép khai thác sau thăm dò, tại khoản 1 Điều 48: Dự thảo luật quy định thời hạn ưu tiên 36 tháng đối với nhóm 1, nhóm 2 và 18 tháng đối với nhóm 3. Đại biểu cho rằng, thời hạn 18 tháng đối với khoáng sản nhóm 3 là ngắn so với thực tiễn các mỏ có địa chất phức tạp phục vụ dự án trọng điểm quốc gia. Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng đề nghị Ban soạn thảo xem xét nâng thời hạn ưu tiên lên 24 tháng để giảm nhu cầu gia hạn nhiều lần, hạn chế thủ tục phát sinh và bảo đảm sự ổn định trong chuỗi cung ứng vật liệu cho các công trình trọng điểm.

Về quy hoạch dự trữ, thăm dò, khai thác đất hiếm, tại Điều 85c và Điều 85d, đại biểu Hùng khẳng định, đây là tài nguyên chiến lược đặc biệt nhưng dự thảo luật chưa quy định cơ chế bảo đảm an toàn môi trường và xử lý chất thải phóng xạ, hóa học vốn là rủi ro lớn nhất trong chế biến đất hiếm. Nếu không quản trị môi trường ngay từ luật, nhiều địa phương có thể đối diện với ô nhiễm môi trường lâu dài như ở các mỏ đất hiếm trên thế giới từng để lại hệ quả nghiêm trọng.

Do đó, cần xem xét bổ sung, đánh giá rủi ro môi trường bắt buộc độc lập bởi bên thứ ba; ký quỹ phục hồi môi trường ở mức cao hơn mỏ khoáng sản thông thường; công bố định kỳ dữ liệu môi trường của các cơ sở chế biến đất hiếm. Đây là yêu cầu sống còn để bảo đảm phát triển bền vững về địa chất và khoáng sản.

Giải trình trước Quốc hội, ông Trần Đức Thắng, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, đối với đất hiếm, nước ta là một nước có trữ lượng đất hiếm nếu theo số liệu công bố chính thức cũng thuộc hàng thứ hai, thứ ba trên thế giới và nằm ở 21 tỉnh, thành phố.

Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã được Chính phủ và lãnh đạo cấp cao giao nhiệm vụ, đã khoanh định cơ bản đầy đủ các khu vực mỏ có khoáng sản và tổ chức quản lý chặt chẽ và đang chủ trì cùng với các bộ, ngành để xây dựng chiến lược quốc gia về đất hiếm trình Chính phủ và cấp có thẩm quyền ban hành đầu năm 2026. Sau khi hoàn thành việc khoanh định các vị trí gỡ bỏ thì việc rất quan trọng lúc này là làm sao đưa vào khai thác, chế biến sâu để mang lại lợi ích cho đất nước.

Bộ trưởng Trần Đức Thắng cho hay, bước sau này mới là bước quan trọng và dự thảo luật khi tách đất hiếm ra thành một chương riêng, đồng thời có những chế tài quy định để có cơ sở Chính phủ sẽ ban hành các văn bản dưới luật. "Chúng tôi tin rằng đất hiếm sẽ thực sự trở thành một tài nguyên quan trọng để khai thác phát triển đất nước trong thời gian tới trên tinh thần hình thành một chuỗi giá trị khép kín và hạn chế tối đa việc tránh xuất khẩu nguyên liệu thô", Bộ trưởng cho biết.