Nhiều thách thức về an sinh thích ứng với già hóa dân số

Đây là thách thức không nhỏ đối với một hệ thống mà lâu nay gia đình vẫn giữ vai trò chính trong chăm sóc NCT.

Bốn sức ép cùng lúc

Có thể nhìn thấy rõ bốn sức ép lớn đang đặt lên hệ thống an sinh.

Trước hết là sức ép về thu nhập. Số NCT tăng nhanh nhưng phần lớn vẫn có mức tích lũy tài sản thấp, trong khi độ bao phủ bảo hiểm xã hội và lương hưu còn hạn chế. Điều đó đồng nghĩa với việc một bộ phận NCT khi bước vào tuổi cao vẫn phải dựa vào gia đình, trợ cấp xã hội hoặc tiếp tục lao động để duy trì cuộc sống.

Sức ép thứ hai đến từ bệnh tật. NCT thường phải đối mặt với nhiều bệnh mạn tính, bệnh không lây nhiễm và nhu cầu chăm sóc kéo dài. Khi tuổi thọ tăng nhưng thời gian sống khỏe không tăng tương ứng, chi phí y tế và chăm sóc dài hạn có thể trở thành gánh nặng đối với cả gia đình và hệ thống an sinh.

Đời sống tinh thần của người cao tuổi ngày càng được quan tâm. Ảnh:

Thứ ba là sự thay đổi của gia đình. Gia đình truyền thống ngày càng thu nhỏ; con cái có thể sống riêng, làm việc xa nhà. Khi mô hình “con cháu chăm sóc cha mẹ” không còn thuận lợi như trước, khoảng trống chăm sóc sẽ ngày càng rõ.

Thứ tư là dịch vụ chưa theo kịp nhu cầu. Các cơ sở chăm sóc tập trung, trung tâm bán trú, dịch vụ chăm sóc tại nhà và nhân lực công tác xã hội dành cho NCT còn thiếu. Đáng chú ý, Việt Nam hiện chưa có hệ thống đào tạo chính quy cấp quốc gia với mã nghề riêng biệt cho nhân viên chăm sóc NCT, dù đã có một số chương trình đào tạo ngắn hạn, chứng chỉ nghề thông qua hợp tác quốc tế.

Như vậy, bài toán an sinh cho NCT không còn đơn thuần là “có trợ cấp hay không”, mà là ai chăm sóc, chăm sóc ở đâu và chăm sóc bằng nguồn lực nào.

Chính sách đã mở rộng, nhưng cần đi sâu hơn

Những năm gần đây, chính sách đối với NCT đã có nhiều bước tiến.

Về thu nhập và trợ giúp xã hội, Nghị định 335/2026/NĐ-CP quy định mức chuẩn trợ giúp xã hội 540.000 đồng/tháng, áp dụng từ ngày 1/7/2026. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, giảm độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội từ 80 xuống 75 tuổi, qua đó mở rộng diện bao phủ đối với NCT không có lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hằng tháng.

Về chăm sóc sức khỏe, Nghị quyết 72-NQ/TW và Chỉ thị 17/CT-TTg năm 2026 đặt vấn đề tổ chức khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho người dân, trong đó NCT là nhóm cần được quan tâm. Nghị quyết 261/2025/QH15 cũng là một trong những cơ sở chính sách quan trọng để tạo đột phá trong bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân.

Ở phương diện đời sống tinh thần, các Câu lạc bộ chăm sóc sức khỏe, Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau và hoạt động của Hội NCT các cấp đang tạo thêm không gian giao tiếp, hỗ trợ và gắn kết cộng đồng.

Chương trình Mắt sáng cho Người cao tuổi do Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam phát động kêu gọi nguồn lực xã hội mổ mắt miễn phí cho NCT khó khăn

Không chỉ trợ cấp, phải tạo khả năng tự chủ

Một chính sách an sinh bền vững không thể chỉ trông chờ vào ngân sách để mở rộng trợ cấp. Với những NCT còn sức khỏe, còn khả năng lao động và mong muốn tiếp tục đóng góp, cần mở thêm cơ hội để họ tạo thu nhập và duy trì vai trò xã hội.

Giải pháp kết hợp các tầng bảo hiểm xã hội tự nguyện, trợ cấp hưu trí xã hội và trợ giúp xã hội, từng bước hình thành hệ thống hưu trí đa tầng; nâng mức trợ cấp xã hội định kỳ, cân đối ngân sách để điều chỉnh mức chuẩn trợ giúp xã hội phù hợp với chỉ số giá tiêu dùng và mức sống tối thiểu.

Thúc đẩy sinh kế và phát triển “kinh tế bạc” cũng cần được coi là một phần của chính sách an sinh. NCT còn đủ sức khỏe, minh mẫn có thể được hỗ trợ vay vốn ưu đãi, đào tạo lại kỹ năng để tiếp tục lao động, tự tạo thu nhập và đóng góp cho xã hội.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa ở chỗ: an sinh không chỉ là hỗ trợ NCT khi họ gặp khó khăn, mà còn phải tạo điều kiện để NCT có khả năng tự chủ lâu nhất có thể.

Chăm sóc dài hạn phải trở thành một phần của an sinh

Không phải NCT nào cũng cần vào cơ sở dưỡng lão. Nhiều người chỉ cần hỗ trợ tại nhà, trung tâm ban ngày, dịch vụ bán trú hoặc người chăm sóc được đào tạo. Vì thế, thay vì chỉ tập trung phát triển các cơ sở chăm sóc tập trung, cần đồng thời xây dựng mạng lưới dịch vụ chăm sóc tại nhà, bán trú và chăm sóc ban ngày, giúp gia đình giảm gánh nặng mà NCT vẫn được sống trong môi trường quen thuộc.

Trong giai đoạn 2026-2035, định hướng đặt ra là rà soát, sửa đổi Luật NCT, cập nhật quy định phù hợp với thực tiễn già hóa dân số nhanh; chú trọng quyền được chăm sóc dài hạn và thúc đẩy phát triển kinh tế bạc.

Đây là hướng cần được cụ thể hóa bằng tiêu chuẩn dịch vụ, nhân lực và cơ chế tài chính rõ ràng. Nếu không, chủ trương xã hội hóa chăm sóc NCT rất dễ phát triển không đồng đều, nơi có điều kiện thì dịch vụ phong phú, nơi khó khăn lại thiếu cả người chăm sóc lẫn cơ sở hỗ trợ.

Người cao tuổi được khám và tư vấn sức khoẻ miến phí

Số hóa để không ai bị bỏ sót

Một hướng khác cần được đẩy mạnh là số hóa quản lý an sinh.

Việc Bộ Công an và các đơn vị liên quan hoàn thiện Cơ sở dữ liệu quốc gia về NCT, tích hợp cơ sở dữ liệu an sinh xã hội với VNeID có thể tạo nền tảng để quản lý đối tượng, chi trả trợ cấp không dùng tiền mặt và theo dõi sức khỏe, chăm sóc NCT chính xác hơn.

Ý nghĩa của dữ liệu không chỉ nằm ở việc “có bao nhiêu người đang hưởng trợ cấp” mà còn nhận diện NCT nào đang sống một mình, ai mất khả năng tự phục vụ, ai có bệnh nặng, ai thiếu người chăm sóc và địa bàn nào đang thiếu dịch vụ.

Người yếu thế phải là điểm đến của chính sách

Trong mọi thiết kế an sinh, nhóm NCT yếu thế cần được đặt ở vị trí ưu tiên.

Về dài hạn, định hướng chính sách là bảo đảm 100% NCT nghèo, cô đơn không nơi nương tựa, NCT khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng, NCT không có lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội được hưởng trợ cấp xã hội hằng tháng và cấp thẻ BHYT miễn phí.

Với NCT sống một mình, mất khả năng tự phục vụ nhưng không có người chăm sóc tại cộng đồng, cần có cơ chế tiếp nhận, nuôi dưỡng, chăm sóc toàn diện tại các cơ sở trợ giúp xã hội công lập. Những trường hợp khác có thể lựa chọn hình thức chăm sóc tự nguyện theo hợp đồng ủy nhiệm.

Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Chính sách an sinh cần một hệ thống đủ rộng về độ bao phủ, đủ sâu về dịch vụ và đủ linh hoạt để đáp ứng những hoàn cảnh rất khác nhau của tuổi già.

Một xã hội già hóa không chỉ cần thêm tiền trợ cấp. Xã hội ấy cần thêm dịch vụ chăm sóc, nhân lực, dữ liệu, cơ hội việc làm và những cơ chế để NCT được sống độc lập, an toàn và có phẩm giá.

Đó mới là thước đo lâu dài của một hệ thống an sinh thích ứng với già hóa dân số.