Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau: Từ thực tiễn đến giải pháp thích ứng với già hóa dân số

Kỳ 1: Từ sáng kiến cộng đồng đến mô hình được Chính phủ 3 lần nhân rộng

Không chỉ tạo không gian sinh hoạt, chăm sóc sức khỏe, Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau (CLB LTHTGN) còn tạo cơ chế để NCT, phụ nữ, người có hoàn cảnh khó khăn và các thế hệ cùng tự giúp nhau tăng thu nhập, chăm sóc người yếu thế, bảo vệ quyền lợi và đóng góp cho cộng đồng.

Từ một sáng kiến cộng đồng được thí điểm năm 2006, mô hình đã ba lần được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án nhân rộng, trở thành một giải pháp dựa vào cộng đồng để thích ứng với quá trình già hóa dân số.

Từ nhu cầu cộng đồng đến mô hình “tự giúp nhau”

Mô hình CLB LTHTGN được hình thành từ thực tiễn đời sống NCT và cộng đồng, với sự phối hợp giữa Hội NCT Việt Nam, Tổ chức Hỗ trợ NCT Quốc tế (HelpAge International - HAI) tại Việt Nam và các đối tác. Tiền thân là CLB Đồng cảm NCT được thí điểm từ năm 2006; sau quá trình hoàn thiện, mô hình CLB LTHTGN được hình thành, mở rộng đối tượng tham gia và từng bước hoàn thiện các nội dung hoạt động.

Thành viên CLB LTHTGN giúp nhau phát triển kinh tế.

Điểm đáng chú ý ngay từ đầu là mô hình không đặt NCT ở vị trí chỉ thụ hưởng chính sách. NCT vừa được chăm sóc, hỗ trợ, vừa tham gia quản lý, điều hành, đóng góp kinh nghiệm, sức lực và nguồn lực cho CLB. Người trẻ, phụ nữ và các thành viên khác trong cộng đồng cùng tham gia, tạo nên cơ chế tương trợ hai chiều. Vì vậy, CLB không chỉ giải quyết một nhu cầu riêng lẻ mà đồng thời tác động đến sinh kế, sức khỏe, đời sống tinh thần, quyền lợi và sự gắn kết cộng đồng.

Giá trị cốt lõi của mô hình nằm ở sự tham gia. Người được hỗ trợ không bị đặt vào vị trí thụ động; mỗi thành viên có thể vừa nhận sự giúp đỡ khi khó khăn, vừa đóng góp khả năng của mình khi có điều kiện. Từ đó, sự trợ giúp cá nhân được chuyển hóa thành nguồn lực chung của cộng đồng.

Tám hoạt động làm nên sức sống của mô hình

Qua thực tiễn, mô hình được hoàn thiện thành 8 nhóm hoạt động gồm: Tăng thu nhập; chăm sóc sức khỏe; tình nguyện viên chăm sóc tại nhà; tự giúp nhau, hỗ trợ cộng đồng; bảo vệ quyền và lợi ích; truyền thông; văn hóa, văn nghệ, thể thao; vận động nguồn lực. Đây cũng là cấu trúc được xác định trong Đề án nhân rộng mô hình CLB LTHTGN giai đoạn đến năm 2025.

Tám hoạt động không phải những phần việc rời rạc. Quỹ tăng thu nhập tạo vốn cho thành viên phát triển sinh kế; chăm sóc sức khỏe giúp NCT chủ động phòng bệnh, theo dõi sức khỏe; đội tình nguyện viên tạo mạng lưới hỗ trợ những NCT già yếu, cô đơn, khó khăn ngay tại nhà. Hoạt động tự giúp nhau huy động ngày công, tiền, vật chất và kỹ năng của thành viên để hỗ trợ người gặp khó khăn, đồng thời tham gia vệ sinh môi trường, xây dựng đời sống văn hóa, giúp cộng đồng khi cần thiết.

Sinh hoạt CLB vừa là nơi giao lưu, văn nghệ, thể thao, vừa là nơi truyền thông chính sách, chia sẻ kiến thức, trao đổi kinh nghiệm sản xuất, chăm sóc sức khỏe và phát hiện những hoàn cảnh cần được hỗ trợ. Quan trọng hơn, người được giúp không nhất thiết chỉ là người nhận. Hôm nay một thành viên có thể được vay vốn, được chăm sóc; ngày mai chính người đó có thể đóng góp ngày công, hỗ trợ một thành viên khác hoặc tham gia hoạt động cộng đồng. Cơ chế ấy tạo ra sự chuyển hóa từ hỗ trợ cá nhân thành năng lực tự giúp nhau của cộng đồng.

Thực tế từ các CLB LTHTGN ở địa phương cho thấy giá trị ấy bắt đầu từ những việc rất cụ thể. Tại CLB LTHTGN làng Tiểu Quan (tỉnh Hưng Yên), một thành viên được vay 4 triệu đồng để trồng rau xen canh, trong khi các tình nguyện viên chia ca chăm sóc những NCT già yếu, nằm liệt giường, cô đơn, không có người thân bên cạnh. Thành viên CLB còn góp ngày công, tiền và vật dụng giúp những gia đình khó khăn.

Ở CLB LTHTGN thôn Kim Hoàng (TP Hà Nội), nguồn vốn không chỉ trông chờ vào hỗ trợ bên ngoài mà được tạo dựng từ đóng góp của thành viên, lãi vay và vận động cộng đồng. Sau hơn nửa năm hoạt động, CLB có gần 96 triệu đồng quỹ; các thành viên vừa tập luyện thể thao, văn nghệ, vừa hỗ trợ nhau trong những công việc đời thường.

Những việc làm ấy cho thấy bản chất của mô hình không phải “thêm một CLB để sinh hoạt”, mà là tạo một thiết chế cộng đồng nhỏ, ở đó người dân cùng tham gia giải quyết những vấn đề của chính mình.

Từ sáng kiến cơ sở đến chính sách quốc gia

Sức sống của CLB LTHTGN được thể hiện rõ qua quá trình thể chế hóa. Năm 2016, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1533/QĐ-TTg phê duyệt Đề án nhân rộng mô hình CLB LTHTGN giai đoạn 2016-2020. Năm 2020, Quyết định số 1336/QĐ-TTg tiếp tục phê duyệt Đề án nhân rộng mô hình giai đoạn đến năm 2025. Ngày 1/8/2025, Quyết định số 1648/QĐ-TTg phê duyệt Đề án nhân rộng CLB LTHTGN đến năm 2035.

Bà Nguyễn Thị Tư, Ủy viên Ban Thường vụ, Phó Trưởng ban Phát huy vai trò NCT (Hội NCT Việt Nam) cho biết: Đến nay, cả nước có 9.006 CLB LTHTGN tại 34 tỉnh, thành phố, thu hút hơn 496.230 thành viên. Mỗi CLB thường có 50-70 thành viên, trong đó khoảng 60-70% là NCT, phần lớn là phụ nữ và người có hoàn cảnh khó khăn.

Đề án 1648 tiếp tục đặt ra yêu cầu mới: Đến năm 2035 thành lập mới ít nhất 12.000 CLB, đồng thời duy trì chất lượng hoạt động của 100% CLB đã thành lập. Riêng giai đoạn 2025-2030, phấn đấu thành lập mới ít nhất 6.000 CLB; 100% Ban Chủ nhiệm được tập huấn ban đầu và tập huấn nhắc lại hằng năm; 50% CLB bảo đảm đủ 8 nội dung hoạt động và sinh hoạt định kỳ hằng tháng; 50-70% CLB có quỹ tăng thu nhập từ 50 triệu đồng trở lên.

Thường xuyên giao lưu với thế hệ trẻ - hoạt động ý nghĩa của CLB LTHTGN phường Khương Đình, TP Hà Nội.

Như vậy, yêu cầu của giai đoạn mới đã rõ hơn: Không chỉ nhân rộng số lượng mà phải bảo đảm CLB hoạt động thực chất, hiệu quả, bền vững. Đề án 1648 đồng thời đặt CLB trong yêu cầu thích ứng với già hóa dân số, phát huy tiềm năng NCT trong tạo việc làm, khởi nghiệp, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và xây dựng mạng lưới chăm sóc, phát huy vai trò NCT tại cộng đồng.

Đây là bước phát triển đáng chú ý về tư duy chính sách. Nếu giai đoạn đầu tập trung vào tạo dựng mô hình và nhân rộng, thì giai đoạn mới đặt cao hơn yêu cầu về chất lượng, khả năng tự vận hành và đóng góp của NCT vào phát triển cộng đồng.

Theo bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Quốc gia Tổ chức Hỗ trợ NCT Quốc tế (HAI) tại Việt Nam, giá trị nổi bật của CLB LTHTGN không chỉ nằm ở các hoạt động chăm sóc sức khỏe, tăng thu nhập hay hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn, mà ở cách mô hình khơi dậy và tổ chức nguồn lực ngay trong cộng đồng. NCT không chỉ là người thụ hưởng mà còn có thể tham gia quản lý, điều hành, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ người khác. Chính cơ chế tự giúp nhau, kết hợp với sự tham gia của các thế hệ và sự kết nối với các dịch vụ tại địa phương, đã tạo nên giá trị riêng của mô hình.

Mô hình đã đạt Giải Nhất “Sáng kiến vì một châu Á già hóa khỏe mạnh” năm 2020 ở hạng mục Sáng kiến dựa vào cộng đồng; được Cục Các vấn đề Kinh tế và Xã hội của Liên Hợp Quốc (UNDESA), Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Ngân hàng Thế giới (WB) giới thiệu như một thực hành tốt cấp cộng đồng về thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, già hóa mạnh khỏe và chăm sóc NCT. Năm 2025, CLB LTHTGN tiếp tục được vinh danh tại hạng mục danh giá nhất - Giải thưởng năm của Giải thưởng Hành động vì Cộng đồng - Human Act Prize do Báo Nhân dân tổ chức.

Nhân rộng không chỉ bằng số lượng

Thực tiễn triển khai ở các địa phương cho thấy, thành lập được một CLB mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng hơn là CLB có duy trì được sinh hoạt thường xuyên, có Ban Chủ nhiệm đủ năng lực, có nguồn lực để hoạt động, triển khai 8 nội dung thiết yếu và đáp ứng nhu cầu thực tế của thành viên hay không. Một CLB hoạt động thực chất không chỉ hoàn thành các nội dung theo hướng dẫn, mà còn phải giúp thành viên cải thiện sức khỏe, tăng thu nhập, nâng cao đời sống tinh thần, hỗ trợ lẫn nhau và tham gia tích cực hơn vào đời sống cộng đồng.

Đây cũng là kinh nghiệm được bà Trần Bích Thủy nhấn mạnh sau quá trình đồng hành với mô hình. Theo bà, trong giai đoạn thực hiện Đề án 1648, thách thức không chỉ là thành lập thêm CLB mà là bảo đảm các CLB hoạt động thực chất và duy trì được lâu dài. Muốn vậy, cần có sự cam kết của cấp ủy, chính quyền và Hội NCT; Ban Chủ nhiệm phải có năng lực tổ chức, điều hành và huy động sự tham gia của thành viên; đồng thời, CLB cần được kết nối với các ngành chuyên môn và các nguồn lực tại địa phương. Tuy nhiên, hỗ trợ từ bên ngoài cần hướng tới tăng cường năng lực tự quản và khả năng tự duy trì của CLB, thay vì tạo sự phụ thuộc.

Thực tiễn Thanh Hóa là một minh chứng cho khả năng nhân rộng từ cơ sở. Từ CLB đầu tiên thành lập năm 2010 tại Dân Quyền, đến tháng 8/2026, tỉnh đã có 1.265 CLB với hơn 71.700 thành viên, tổng nguồn quỹ trên 91,5 tỷ đồng. Điều đáng chú ý không chỉ là quy mô, mà là cách Hội NCT tỉnh phân công rõ trách nhiệm, tập huấn, hướng dẫn, hỗ trợ CLB mới, kiểm tra và đôn đốc hoạt động.

Ở cấp CLB, bài học cũng tương tự. Một nguồn vốn nhỏ nhưng được quản lý tốt có thể quay vòng nhiều lần; một nhóm tình nguyện viên nhiệt tình có thể trở thành “cánh tay nối dài” chăm sóc NCT tại nhà; một Ban Chủ nhiệm có năng lực có thể biến những buổi sinh hoạt tưởng như đơn giản thành nơi phát hiện nhu cầu, giải quyết vấn đề và kết nối nguồn lực.

Bởi vậy, thước đo của việc nhân rộng không nên dừng ở số CLB được thành lập, mà phải được nhìn từ chất lượng hoạt động và mức độ hưởng lợi thực tế của thành viên. Một CLB tồn tại trên danh nghĩa nhưng thiếu sinh hoạt, thiếu quỹ, thiếu người điều hành và không tạo được lợi ích thiết thực thì chưa thể coi là mô hình thành công.

Tạo năng lực tự duy trì, không phụ thuộc

Đề án 1648 đã tạo hành lang chính sách để trả lời yêu cầu này. Nhà nước hỗ trợ theo quy định; chính quyền địa phương có trách nhiệm xây dựng kế hoạch, bố trí kinh phí phù hợp khả năng ngân sách, hướng dẫn sử dụng các nguồn quỹ hợp pháp và huy động nguồn lực xã hội; Hội NCT các cấp giữ vai trò tham mưu, hướng dẫn, tập huấn, theo dõi, kiểm tra, đánh giá. Các CLB đồng thời được khuyến khích tự tạo quỹ thông qua đóng góp thành viên, vận động cộng đồng, sản xuất, cung ứng sản phẩm và các hoạt động gây quỹ phù hợp.

Điều quan trọng là hỗ trợ ban đầu phải hướng tới tạo năng lực tự duy trì, chứ không tạo tâm lý phụ thuộc vào dự án. Khi thành viên có thể cùng đóng góp, cùng quản lý nguồn lực, cùng giải quyết vấn đề và cùng hưởng lợi, CLB mới có nền tảng để tồn tại lâu dài.

Trong giai đoạn mới, CLB cũng cần thích ứng với những vấn đề mới của già hóa dân số: Chăm sóc dài hạn dựa vào cộng đồng; tạo việc làm và sinh kế phù hợp với sức khỏe NCT; chuyển đổi số, chuyển đổi xanh; nâng cao khả năng tiếp cận thông tin, dịch vụ và quyền lợi; tăng cường phối hợp giữa Hội NCT, y tế, an sinh xã hội và các tổ chức ở cơ sở. Nhưng mọi đổi mới cần xuất phát từ nhu cầu thực tế và khả năng của thành viên, tránh hình thức hoặc tạo thêm khoảng cách đối với những NCT yếu thế.

Từ một sáng kiến cộng đồng, CLB LTHTGN đã đi qua một chặng đường dài để trở thành mô hình được Nhà nước thể chế hóa và nhân rộng. Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở hàng nghìn CLB được thành lập, mà ở cách mô hình tổ chức lại nguồn lực ngay từ cộng đồng: NCT không chỉ được chăm sóc mà còn được trao cơ hội tham gia; người yếu thế không chỉ nhận hỗ trợ mà còn có thể trở thành người hỗ trợ; nguồn lực bên ngoài không thay thế nội lực mà góp phần khơi dậy nội lực.

Trong bối cảnh Việt Nam già hóa nhanh, CLB LTHTGN vì thế không chỉ là mô hình sinh hoạt của NCT. Đây là một giải pháp dựa vào cộng đồng, lấy NCT làm hạt nhân nhưng tạo lợi ích cho gia đình, phụ nữ, người có hoàn cảnh khó khăn và các thế hệ.

Chăm sóc NCT không tách rời phát huy NCT; hỗ trợ người yếu thế không tách rời huy động chính họ tham gia; an sinh xã hội không chỉ là trợ giúp từ bên ngoài mà còn phải khơi dậy năng lực tự giúp nhau của cộng đồng. Đó cũng chính là nền tảng để CLB LTHTGN tiếp tục phát triển thực chất, bền vững trong giai đoạn mới.