Người giải mã văn hóa truyền thống người Giáy (Kì 2)

Vai trò của NCT trong cộng đồng người Giáy

Người Giáy có kho tàng dân ca, tục ngữ rất phong phú được truyền khẩu từ đời này qua đời khác. Là người con của dân tộc Giáy, lại từng đứng đầu ngành Văn hóa của tỉnh Lào Cai, ông Sần Cháng đã sưu tầm được rất nhiều vốn văn hóa cổ của người Giáy ở vùng đất này, trong đó có những quan niệm về NCT.

Có một dòng chảy văn hóa ứng xử

Về vai trò của NCT, tục ngữ Giáy có câu: “Người già nói ấm tim, ấm bụng”. Các thế hệ người Giáy đều nhắc nhở nhau: “Ấm không quên bếp lửa/ Có không quên mẹ cha”. Nét đẹp ứng xử này với NCT được thể hiện xuyên suốt trong dòng chảy văn hóa của cộng đồng người Giáy. 

nguoi giai ma van hoa truyen thong nguoi giay ki 2
Đám cưới của người Giáy

Theo ông Sần Cháng, trong tất cả các bài dân ca của người Giáy, từ “vươn ná lấu” (hát bên mâm rượu), “vươn chăng hằm” (hát tỏ tình) hay “vươn sroỏng răn” (hát tiễn đưa), thì câu mở đầu bao giờ cũng phải là lời kêu gọi sự bình đẳng. Đó là câu: “Chào pán hảo, pán đều/ Chào phưa tườn dị giảng” (Người ta kêu bằng nhau, người ta gọi bình đẳng), rồi mới hát các nội dung khác. Điều đó không có nghĩa là không tôn trọng chủ làng, chủ nhà, người già… mà sự tôn trọng ấy được thông qua các câu hát xin phép, câu hát chúc mừng tiếp theo của người hát. Đặc biệt, đến nay người Giáy vẫn duy trì được một phong tục đẹp là hát trao dâu trong đám cưới. Ở đó, người bác, người mẹ và bạn bè thân thích sẽ hát chúc mừng, hát dặn dò cô dâu khi về nhà chồng phải kính trọng người già, có hiếu với cha mẹ: “Miếng nạc gắp cho mẹ/ Miếng ngon lấy cho cha/ Miếng mềm dành cho em”.

Xoay quanh mối quan hệ người già - người trẻ, ông Sần Cháng bảo, về xưng hô trong gia đình, người Giáy có cách nói rất hay khi thể hiện sự tôn kính với cha ông. Ví dụ, khi người cháu trai muốn thay vợ mình trình bày với ông nội về một việc gì đó thì sẽ dùng từ “lan pẩu” (cháu của ông) chứ không dùng từ “già lan” (vợ của cháu).

Cách diễn đạt này đặt mối quan hệ (cháu - ông) lên trước mối quan hệ (vợ - chồng) thể hiện sự tôn trọng dòng tộc, gắn bó theo tôn ti trật tự trong gia đình. Vị thế người ông, người cha phải được đặt lên trước ngay từ câu nói đầu tiên. Bổn phận của người con hoặc cháu dâu lúc này không chỉ là vợ của con trai, cháu trai mà còn là con của bố, cháu của ông, có trách nhiệm với bố, với ông và cả gia đình nhà chồng.  

nguoi giai ma van hoa truyen thong nguoi giay ki 2
Hát trao dâu trong đám cưới của người Giáy

Tuy nhiên, ông cũng không giấu nổi nỗi lo khi ngôn ngữ dân tộc mình bị mai một. Ông bảo, lớp trẻ bây giờ chủ yếu giao tiếp bằng tiếng phổ thông, ít dùng tiếng Giáy. Ngay từ “già lan” cũng cách dịch ngược từ tiếng phổ thông “vợ của cháu” sang, bởi lớp trẻ không quen nói từ “cháu của ông” bằng tiếng Giáy. Nghe cứ thấy làm sao ấy.

Uy tín quyết định vai trò

Nói về vai trò người già trong dòng họ, gia đình, ông Sần Cháng cho rằng người Giáy có sự suy tôn rất thoáng. NCT trong gia đình, dòng họ luôn được coi trọng theo quan hệ huyết thống, nhưng không có nghĩa sẽ là chủ gia đình hay trưởng dòng họ.

nguoi giai ma van hoa truyen thong nguoi giay ki 2
Một điệu múa dân gian của người Giáy

Với người Giáy, khái niệm chủ gia đình hay trưởng dòng họ chỉ là tương đối, bởi vị trí ấy sẽ thuộc về người có tri thức, kinh nghiệm, năng lực tốt nhất trong giải quyết các công việc của gia đình, dòng họ. Có khi chỉ là em, là con cháu chứ không phải là người có vai vế to nhất hoặc tuổi cao nhất trong nhà, trong họ. Nói theo cách nói hiện đại thì đó phải là người có uy tín. Bởi theo ông, NCT nếu không chịu tích lũy vốn sống, kinh nghiệm thì dù tuổi có cao mấy cũng chỉ có thể sắm vai đi ăn cỗ, uống rượu mà thôi. Đơn cử như trong một đám ma, có người già rất thạo các nghi lễ, công việc cần làm để chỉ bảo cho con cháu thực hiện, nhưng có người không biết phải làm việc gì và làm như thế nào.

Câu tục ngữ của người Giáy “Lấy lí làm sức/ Đừng cậy sức khỏe” đã rất đúng khi nói về NCT. Giá trị hay vai trò của NCT chỉ được thừa nhận khi họ có được cái “lí” (tri thức, kinh nghiệm) rút ra từ cuộc sống. Điều này phụ thuộc rất lớn vào sự nỗ lực cá nhân của NCT nhưng cũng cần sự tác động tương hỗ của môi trường xã hội. Ở nơi nào được xã hội ủng hộ, tạo điều kiện thì vai trò NCT được phát huy và ngược lại.

Trong cộng đồng người Giáy cũng vậy, hiện còn rất nhiều cái “lí” của NCT về văn hóa truyền thống và tri thức bản địa chưa được phát hiện, khai thác. Vì vậy, từ sau khi nghỉ hưu, ông Sần Cháng đã đi khắp các bản làng người Giáy, cùng ăn, cùng ở, cùng trò chuyện với những nghệ nhân cao tuổi để tìm hiểu, khai thác, sưu tầm những phong tục, tập quán văn hóa người Giáy để giới thiệu cho cộng đồng và lưu giữ cho đời sau.  (còn nữa)

Người giải mã văn hóa truyền thống người Giáy Người giải mã văn hóa truyền thống người Giáy

Kì 1: Người Giáy ở Tả Van

Bài và ảnh Văn Minh

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

lai chuyen tuong dat nung

Lại chuyện tượng đất nung

Vừa qua rộ lên câu chuyện Tập đoàn Liên Minh Group xây mô hình giống Vạn Lý Trường thành và đưa tượng đất nung giống tượng “binh mã dõng” thời Tần Thủy hoàng bên Trung Quốc về đặt ở Lâm Đồng khiến dư luận xôn xao. Thế nhưng việc đặt tượng đất nung không rõ nguồn gốc ở nước ta không phải bây giờ mới có… 
can co thai do dung muc voi mo hinh duong lao

Cần có thái độ đúng mực với mô hình dưỡng lão

Đa phần NCT ở nước ta sống chung với con cháu theo kiểu gia đình truyền thống "tam, tứ đại đồng đường" và được người thân chăm sóc.
doi moi hon nua viec tiep xuc cu tri cua dai bieu quoc hoi

Đổi mới hơn nữa việc tiếp xúc cử tri của đại biểu Quốc hội

Tiếp xúc cử tri (TXCT) là một trong những nhiệm vụ thường xuyên, quan trọng trong hoạt động của đại biểu Quốc hội (ĐBQH). Việc TXCT luôn được các ĐBQH, các Đoàn ĐBQH và cử tri quan tâm.
song o chung cu can the hien van hoa van minh

Sống ở chung cư cần thể hiện văn hóa, văn minh

Trong hơn 1 thập kỉ trở lại đây, văn hóa sống ở chung cư đang trở thành điều quan tâm của cư dân đô thị nước ta - nơi có mật độ xây dựng nhà chung cư cao tầng ngày một nhiều.
phai nghiem tri van nan tham o lang phi tai san cong

Phải nghiêm trị vấn nạn tham ô - lãng phí tài sản công

Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh thời thường xuyên căn dặn, nhắc nhở: “Tham nhũng, lãng phí và tệ quan liêu là kẻ thù của Nhân dân, nó là kẻ thù rất nguy hiểm vì nó không mang gươm mang súng, mà nó nằm trong các tổ chức của ta, để làm hỏng công việc của ta...”.

Tin khác

Triết lí nhân sinh trong “Truyện Kiều”

triet li nhan sinh trong truyen kieu
Đọc “Kim Vân Kiều truyện” của Thanh Tâm Tài Nhân, ngay từ những dòng đầu tiên cho đến những dòng cuối cùng, tôi đã cảm nhận sự khác biệt rất rõ với “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, đặc biệt là triết lí nhân sinh thấm đẫm trong từng trang thơ và thuyết Tài - Mệnh cũng như quan niệm về chữ Tâm của Nguyễn Du. Trong phạm vi bài viết, tôi chỉ đề cập đến điều này trong đoạn mở đầu và đoạn kết của “Truyện Kiều”.

Cần thống nhất nhận thức và hành động về đấu tranh phòng, chống tham nhũng

can thong nhat nhan thuc va hanh dong ve dau tranh phong chong tham nhung
Từ Đại hội lần thứ XII của Đảng tới nay, công cuộc phòng, chống tham nhũng (PCTN) ở nước ta không hề ngơi nghỉ, ngày càng quyết liệt hơn, với tinh thần không có vùng cấm, bất kể đối tượng vi phạm là ai.

“Chạy điểm” trước đại hội đảng - có hay không?

chay diem truoc dai hoi dang co hay khong
Chỉ thị số 35-CT/TW ngày 30/5/2019 của Bộ Chính trị về Đại hội đảng bộ các cấp tiến tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, đã đặt ra 6 yêu cầu cần phải đạt được và xác định rất rõ các nội dung quan trọng cần phải thực hiện tốt như sau:

Hoa Long thiền tự - Dấu ấn thời đại Hùng Vương

hoa long thien tu dau an thoi dai hung vuong
Việt Trì (tỉnh Phú Thọ) là kinh đô của Nhà nước Văn Lang thuở xưa, ngày nay còn lại 58 di tích lịch sử, trong đó chùa Hoa Long là tiêu biểu mang dấu ấn của Nhà nước Khai Nguyên do Hùng Hiền Vương tạo dựng.

Đừng để con trẻ thiếu sự quản lí, giáo dục

dung de con tre thieu su quan li giao duc
Gia đình một người bạn hàng xóm của tôi có hai đứa con, con trai năm nay 12 và con gái lên 9 tuổi. Vì có tư tưởng trọng nam khinh nữ nên họ chiều chuộng cậu con trai hết mức, trong khi với cô bé gái có phần bị đối xử, quan tâm “nhẹ” hơn.

Nguyễn Trường Tộ và khát vọng canh tân đất nước

nguyen truong to va khat vong canh tan dat nuoc
Nguyễn Trường Tộ (1830-1871) xuất thân trong một gia đình Công giáo, cha làm nghề thuốc Đông y tại làng Bùi Chu nay thuộc xã Hưng Trung, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.
Xem thêm
Phiên bản di động