Hạt muối đổi đời

Phận muối, đời người

Hành trình của phận muối nơi này chẳng hề êm đềm mà đã trải qua những thăng trầm đáng kể, những diêm dân nhiều đời đã phải trải qua biết bao khoảnh khắc của “mùa muối đắng” khi công sức đổ vào ruộng muối nhưng liên tục gặp điệp khúc “được mùa rớt giá”, cho đến thời kỳ giá trị muối giảm và thiếu thương hiệu địa phương. Để đưa ruộng muối vào sản xuất, diêm dân phải có những bước chuẩn bị hết sức công phu với những việc cải tạo nền đất, nạo vét, phơi bùn, nện chắc nền ruộng. Một vụ muối người dân phải mất 1-2 tháng để chuẩn bị. Theo nhiều diêm dân, để sản xuất muối trắng, người dân phải đầu tư khoảng 60 triệu đồng/1.000m2 để lót bạt, chưa kể chi phí xăng dầu bơm nước mặn vào ruộng muối, thuê mướn công nhân làm bờ bao, san bằng mặt ruộng… và đến khi thu hoạch còn phải thuê công nhân cào, vác muối lên tu. Nhiều năm trời, người làm muối đều thua lỗ nặng, nhiều người phải ôm nợ do đã vay mượn của người thân, ngân hàng để đầu tư sản xuất.

Nằm núp dưới bóng những hàng cây xanh mát, làng muối Sa Huỳnh có khoảng 550 hộ dân sinh sống, với khoảng hơn 2.000 nhân khẩu theo nghề làm muối. Ông Ngô Nhựt, diêm dân cho hay, cao điểm vào vụ làm muối Sa Huỳnh kéo dài từ tháng 2 đến tháng 8, năng suất cao nhất từ tháng 5 đến tháng 7. Thời tiết nắng ráo sẽ làm nên hạt muối Sa Huỳnh chất lượng. Với diện tích cánh đồng muối hơn gần 116 ha, hằng năm Sa Huỳnh cung cấp cho thị trường dao động từ 8.000 - 9.000 tấn muối. Trước đây, giá muối có thời điểm xuống quá thấp, một bao muối chưa đổi được một tô phở khiến nhiều diêm dân muốn bỏ nghề. Trước thực trạng này, chính quyền tỉnh Quảng Ngãi đau đáu tìm hướng đi mới nhằm hỗ trợ người dân. Và việc đưa việc sản xuất muối gắn với du lịch cộng đồng là hướng đi mới tích cực, đầy triển vọng.

Đồng muối lên hương

Văn hóa Sa Huỳnh trở thành di tích Quốc gia đặc biệt với nhiều hiện vật khảo cổ, gốm sứ, đồ trang sức… từ nền văn hóa cổ đại cách đây hơn 2000 năm. Năm 2011, Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận “Muối Sa Huỳnh”, đến năm 2024, nghề làm muối Sa Huỳnh được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Vài năm trở lại đây, những người làm muối không ngần ngại đầu tư, áp dụng mô hình sản xuất mới, với cách làm muối trên nền lót bạt hoặc nền xi măng. Kết quả đã thể hiện sự nâng cao chất lượng, với lượng tạp chất cát giảm tới 95%, sản lượng tăng đáng kể và giá trị muối tăng từ 20 - 30%. Những bước chuyển mình ấy đã giúp muối Sa Huỳnh nâng cao giá trị. Từ đó, người làm muối không ngần ngại đầu tư và áp dụng mô hình sản xuất mới. Cách làm mới này không chỉ nâng cao chất lượng muối mà còn thay đổi cảnh quan giúp thu hút thêm khách du lịch đến với đồng muối.

Nhiều du khách tham gia các hoạt động, tìm hiểu quy trình sản xuất truyền thống, qua đó hiểu hơn về cuộc sống của diêm dân.

Với gần 116 ha diện tích, đồng muối Sa Huỳnh như một tấm thảm rực rỡ. Những lúc bình minh hay khi hoàng hôn, từng đụn muối trắng ngần trải đều trên ruộng, khi nắng vàng lấp lánh kết hợp với gánh muối của diêm dân, tạo nên bức tranh hòa quyện giữa sắc vàng và trắng trong một khung cảnh đẹp đến đắm say.

Sa Huỳnh có biển, có làng chài, có khảo cổ… nhưng chính đồng muối mới là linh hồn lặng lẽ của mảnh đất này. Vẻ đẹp hiếm có ấy đã không bị bỏ quên, tỉnh Quảng Ngãi đã triển khai Dự án bảo tồn đồng muối Sa Huỳnh gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Dự án được triển khai từ tháng 5/2024, từng tạm dừng vào tháng 6/2025 do sáp nhập đơn vị hành chính, nay được khởi động lại và dự kiến hoàn thành vào tháng 9/2026. Dự án tập trung nâng cao nhận thức cộng đồng trong bảo tồn đồng muối truyền thống, bảo vệ môi trường và hệ sinh thái, đồng thời phát triển du lịch cộng đồng. Bên cạnh đó, xây dựng mô hình phân loại rác tại nguồn, chăm sóc cây ngập mặn, hình thành đội ngũ tuyên truyền, phát triển mô hình homestay, lắp đặt bản đồ du lịch cộng đồng và tạo các điểm check-in phục vụ du khách. Địa phương cũng hướng đến xây dựng sản phẩm “hoa muối”, đăng ký đạt chuẩn OCOP nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.

Không chỉ giúp quảng bá hình ảnh, con người và sản phẩm muối Sa Huỳnh, việc phát triển du lịch cộng đồng còn cải thiện thu nhập, góp phần giải bài toán “được mùa, mất giá” tồn tại dai dẳng suốt nhiều năm qua. Bà con diêm dân khi tham gia làm du lịch cộng đồng, đã tạo thêm thu nhập, công ăn việc làm cho người dân địa phương, thu hút người trẻ về quê làm kinh tế. Đồng thời, nâng cao giá trị hạt muối Sa Huỳnh, trở thành địa điểm du lịch cần được giữ gìn, bảo tồn và mang tính kế thừa.

Tâm huyết với muối Sa Huỳnh nhiều năm, chị Phạm Thị Hồng Thắm, Công ty TNHH MTV Muối Sahu không chỉ góp phần tăng giá trị hạt muối, chị đã thành lập HTX muối biển truyền thống và Du lịch cộng đồng Sa Huỳnh, mở ra hướng đi mới, kết hợp giữa bảo tồn nghề truyền thống với phát triển du lịch trải nghiệm. “Hiện nay, nhu cầu trải nghiệm du lịch ngày càng gia tăng, đồng muối Sa Huỳnh đang đứng trước cơ hội chuyển mình. Không chỉ là nơi sản xuất, cánh đồng muối còn là không gian văn hóa độc đáo với những tập quán lao động, lễ hội và những câu chuyện về lịch sử hình thành nghề muối, mang đến cho du khách những trải nghiệm hấp dẫn. Du khách đến đây có thể tham gia cào muối, thu hoạch muối, tìm hiểu quy trình sản xuất, thưởng thức ẩm thực địa phương và khám phá hệ sinh thái ven biển. Đây được xem là mô hình phát triển kinh tế dựa trên giá trị di sản, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân”, chị Phạm Thị Hồng Thắm chia sẻ.

Ông Nguyễn Bình, một diêm dân ở Tân Diêm cho hay: “Người dân chúng tôi dù làm việc rất vất vả nhưng nghề làm muối vẫn được lưu truyền từ đời này qua đời khác. Nghề truyền thống này bây giờ cũng giúp bà con nơi đây ổn định kinh tế và gắn bó với quê hương”.

Ông Nguyễn Viết Thanh, Chủ tịch UBND phường Sa Huỳnh cho biết, phát triển du lịch từ đồng muối được kỳ vọng sẽ góp phần bảo tồn làng nghề truyền thống, nâng cao chất lượng môi trường, đồng thời khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch trải nghiệm, từng bước đưa đồng muối Sa Huỳnh trở thành điểm đến đặc sắc trên bản đồ du lịch Quảng Ngãi.