Bảo vệ NCT trên không gian mạng: Xây dựng “lá chắn số” cho người cao tuổi

Trong cuộc chiến chống lừa đảo trên không gian mạng, báo chí không phải là lực lượng thực thi pháp luật, nhưng lại là một trong những tuyến cảnh báo đầu tiên đối với người dân. Mỗi thông tin được đăng tải kịp thời có thể giúp hàng nghìn người nhận diện nguy cơ, tránh rơi vào những chiếc bẫy mà tội phạm công nghệ cao đã giăng sẵn.

Tiếng chuông cảnh báo từ những trang báo

Thời gian qua, cùng với sự vào cuộc của lực lượng công an, ngành ngân hàng, các cơ quan chức năng, báo chí đã liên tục cập nhật những phương thức, thủ đoạn lừa đảo mới. Từ giả danh cơ quan chức năng, nhân viên ngân hàng, thông báo nhận quà, nhận tiền đến các chiêu trò đầu tư tài chính, tiền ảo hay sử dụng trí tuệ nhân tạo để giả giọng nói người thân, tất cả đều được phản ánh và cảnh báo rộng rãi.

Là cơ quan ngôn luận của Trung ương Hội NCT Việt Nam, Tạp chí Người cao tuổi nhiều năm qua luôn dành sự quan tâm đặc biệt tới công tác bảo vệ NCT trên môi trường số. Nhiều tuyến bài, chuyên đề đã được triển khai nhằm cảnh báo nguy cơ lừa đảo, phổ biến kiến thức pháp luật, hướng dẫn kỹ năng sử dụng công nghệ an toàn cho NCT.

Sau khi đọc Tạp chí Người cao tuổi, các hội viên cùng chia sẻ về kỹ năng phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng.

Giá trị lớn nhất của báo chí không chỉ nằm ở việc đưa tin mà còn ở khả năng chuyển hóa những câu chuyện cảnh báo thành bài học xã hội. Từ các vụ việc cụ thể, người đọc có thể nhận diện phương thức hoạt động của tội phạm, hiểu những sơ hở thường gặp và nâng cao khả năng tự bảo vệ mình. Thực tế cho thấy, không ít người đã kịp thời dừng các giao dịch đáng ngờ hoặc tránh được những vụ lừa đảo nhờ tiếp cận thông tin từ báo chí.

Tuy nhiên, báo chí dù nỗ lực đến đâu cũng không thể một mình tạo nên “hàng rào an toàn” cho NCT. Bởi phía sau những vụ lừa đảo không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn là những khoảng trống trong đời sống xã hội hiện đại.

Cần một “lá chắn số” nhiều tầng cho người cao tuổi

TS Phan Văn Hùng, nguyên Phó Chủ tịch Hội NCT Việt Nam cho rằng, nhiều vụ lừa đảo trực tuyến nhắm vào NCT không chỉ xuất phát từ hạn chế về công nghệ mà còn từ sự cô đơn trong đời sống tinh thần. Khi thiếu người trò chuyện, chia sẻ, nhiều NCT dễ đặt niềm tin vào những lời hỏi han, quan tâm trên mạng và trở thành mục tiêu của các đối tượng lừa đảo.

Theo ông, bảo vệ NCT trên không gian mạng không thể chỉ dựa vào kỹ năng số mà trước hết phải bắt đầu từ gia đình. Sự quan tâm, đồng hành của con cháu chính là “lá chắn” hiệu quả nhất, giúp NCT có điểm tựa để tham khảo trước những yêu cầu bất thường liên quan đến tiền bạc hay thông tin cá nhân. Bên cạnh đó, các cấp Hội NCT cần đẩy mạnh truyền thông, tập huấn kỹ năng số bằng những tình huống thực tế, dễ hiểu, dễ nhớ, giúp hội viên nhận diện thủ đoạn lừa đảo, chủ động tự bảo vệ mình trong môi trường số.

Theo TS Nguyễn Quốc Anh, khi chuyển đổi số đang len sâu vào mọi mặt đời sống, NCT ngày càng có nhiều cơ hội tiếp cận các dịch vụ số, từ liên lạc, mua sắm, thanh toán đến chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, đi cùng những tiện ích ấy là nguy cơ trở thành mục tiêu của các hình thức lừa đảo công nghệ ngày càng tinh vi.

TS Nguyễn Quốc Anh cho rằng, công tác bảo vệ NCT trên không gian mạng hiện vẫn chủ yếu dừng ở tuyên truyền, cảnh báo và khuyến nghị phòng ngừa. Trong khi đó, tốc độ phát triển của công nghệ đang vượt xa khả năng thích ứng của một bộ phận NCT, tạo nên khoảng trống đáng lo ngại về an toàn số. Đây không còn là câu chuyện riêng của kỹ năng công nghệ, mà đã trở thành vấn đề an sinh xã hội trong thời đại số.

Từ thực tiễn đó, ông đề xuất cần sớm xây dựng Chương trình quốc gia nâng cao năng lực số cho NCT giai đoạn 2026 - 2035, tập trung trang bị kỹ năng nhận diện lừa đảo trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng dịch vụ số an toàn. Đồng thời, nội dung bảo vệ NCT trên không gian mạng cần được tích hợp vào các chương trình về NCT và Chiến lược chuyển đổi số quốc gia, xem đây là một cấu phần quan trọng của chính sách an sinh xã hội.

Theo TS Nguyễn Quốc Anh, cùng với đào tạo kỹ năng số, cần thiết lập các cơ chế bảo vệ chuyên biệt cho NCT trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng. Những giao dịch bất thường hoặc có giá trị lớn nên được xác thực nhiều lớp và có cảnh báo dễ nhận biết. Các doanh nghiệp công nghệ cũng cần phát triển những nền tảng thân thiện hơn với NCT, tích hợp tính năng nhận diện cuộc gọi giả mạo, cảnh báo liên kết độc hại và hỗ trợ khẩn cấp khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo.

Một đề xuất đáng chú ý khác là tổ chức đào tạo theo từng nhóm tuổi, phù hợp với khả năng tiếp cận công nghệ của NCT. Với người từ 80 tuổi trở lên, việc sử dụng điện thoại thông minh thường gặp nhiều khó khăn do suy giảm thị lực và khả năng thao tác. Vì vậy, cần khuyến khích sử dụng các thiết bị có màn hình lớn, bàn phím rõ ràng; đồng thời nhân rộng mô hình “Tình nguyện viên số hỗ trợ NCT” tại cộng đồng để hướng dẫn, hỗ trợ trực tiếp.

TS Nguyễn Quốc Anh cho rằng, việc đào tạo kỹ năng số cho NCT cần bám sát những nguy cơ họ thường gặp như lừa đảo bán thuốc, thực phẩm chức năng, tư vấn sức khỏe, đầu tư tài chính hay giả danh cơ quan chức năng. Khi nhận diện được các thủ đoạn phổ biến, NCT mới có thể chủ động phòng tránh và tự bảo vệ mình. Theo ông, chuyển đổi số là xu thế tất yếu, nhưng không ai được trở thành nạn nhân của quá trình ấy. Bảo vệ NCT trên không gian mạng không chỉ là bảo vệ tài sản mà còn gìn giữ niềm tin, sự an tâm và phẩm giá của một bộ phận dân cư cần được quan tâm, bảo vệ trong xã hội số.

Chuyển đổi số là xu thế tất yếu, nhưng không ai được trở thành nạn nhân của quá trình ấy. Bảo vệ NCT trên không gian mạng không chỉ là bảo vệ tài sản mà còn gìn giữ niềm tin, sự an tâm và phẩm giá của một bộ phận dân cư đang ngày càng đông đảo trong xã hội số. Để làm được điều đó, cần sự chung tay của gia đình, các tổ chức xã hội, cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và báo chí nhằm hình thành một “lá chắn số” nhiều tầng, đủ vững chắc để NCT tự tin bước vào kỷ nguyên số mà không bị bỏ lại phía sau.