Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người cao tuổi từ góc nhìn chính sách

Đối với Việt Nam, chăm lo người cao tuổi vừa là trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm xã hội, vừa là đạo lý truyền thống của dân tộc. Người cao tuổi là những người đã dành phần lớn cuộc đời cho gia đình, cộng đồng và đất nước; nhiều người từng trải qua chiến tranh, những giai đoạn khó khăn của đất nước, trực tiếp hoặc gián tiếp đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Vì vậy, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người cao tuổi không chỉ nhìn nhận dưới góc độ “trợ giúp một nhóm người yếu thế”, mà phải được đặt trong chiến lược phát triển con người, chính sách an sinh xã hội và mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia.

Chính sách đối với người cao tuổi phải chuyển từ “chăm sóc” sang “bảo đảm quyền và phát huy vai trò”

Luật Người cao tuổi năm 2009 xác định người cao tuổi là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên và ghi nhận nhiều quyền quan trọng, trong đó có quyền được bảo đảm các nhu cầu cơ bản về ăn, mặc, ở, đi lại, chăm sóc sức khỏe; được lựa chọn sống chung với con cháu hoặc sống riêng; được tạo điều kiện tham gia các hoạt động văn hóa, giáo dục, thể dục, thể thao, giải trí, du lịch, nghỉ ngơi và làm việc phù hợp với sức khỏe, nghề nghiệp.

Như vậy, tư duy pháp lý về người cao tuổi của Việt Nam không phải chỉ là “nuôi dưỡng” hay “trợ cấp”, mà bao gồm cả bảo vệ quyền, bảo đảm điều kiện sống và phát huy vai trò của người cao tuổi, đây là điểm rất quan trọng trong hoạch định chính sách hiện nay.

TS. Đặng Văn Cường.

Một người cao tuổi không đồng nghĩa với một người mất khả năng lao động, mất năng lực xã hội hay trở thành gánh nặng của gia đình. Trái lại, nhiều người cao tuổi vẫn có sức khỏe, trí tuệ, kinh nghiệm, chuyên môn, uy tín và khả năng đóng góp rất lớn cho gia đình, cộng đồng và đất nước. Do đó, chính sách trong giai đoạn mới cần chuyển mạnh từ tư duy “người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng” sang “người cao tuổi vừa là đối tượng được bảo vệ, vừa là chủ thể tham gia và đóng góp cho phát triển”.

Đây cũng là tinh thần được nhấn mạnh trong quan điểm mới của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi đề cập công tác người cao tuổi: Cần chuyển từ chăm sóc đơn thuần sang chăm sóc gắn với phát huy vai trò; từ hỗ trợ thụ động sang tạo điều kiện để người cao tuổi sống vui, sống khỏe, sống an toàn, sống có ích và tiếp tục đóng góp phù hợp với sức khỏe, năng lực và kinh nghiệm của mình.

Già hóa dân số, thách thức hay cơ hội phát triển

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, đây là thành quả của phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống và những tiến bộ trong chăm sóc sức khỏe, nhưng đồng thời đặt ra những yêu cầu rất lớn đối với hệ thống an sinh xã hội, y tế, chăm sóc dài hạn, gia đình và cộng đồng. Nếu không chuẩn bị từ sớm, già hóa dân số có thể tạo áp lực lớn lên ngân sách, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, hệ thống y tế và đặc biệt là các gia đình có người cao tuổi cần chăm sóc dài hạn. Tuy nhiên, nếu có chính sách đúng và chuẩn bị tốt, già hóa dân số cũng có thể trở thành một nguồn lực xã hội quan trọng.

Người cao tuổi có tri thức, kinh nghiệm nghề nghiệp, kinh nghiệm quản lý, vốn sống, uy tín xã hội và khả năng truyền đạt các giá trị văn hóa, đạo đức cho thế hệ trẻ. Trong nhiều gia đình, người cao tuổi còn là trung tâm kết nối các thế hệ; ở cộng đồng, họ tham gia hòa giải, vận động Nhân dân, giữ gìn trật tự, xây dựng đời sống văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết. Bởi vậy, chính sách người cao tuổi phải được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, chứ không thể chỉ được xem là chính sách “phúc lợi”. Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi phải trở thành một trụ cột của chính sách an sinh xã hội.

Một trong những quyền cơ bản nhất của người cao tuổi là quyền được chăm sóc sức khỏe. Luật Người cao tuổi đã quy định trách nhiệm của cơ sở y tế trong ưu tiên khám, chữa bệnh cho người cao tuổi; tổ chức khoa lão khoa hoặc bố trí giường điều trị phù hợp; phục hồi sức khỏe sau điều trị và hướng dẫn chăm sóc tại gia đình. Trạm y tế cơ sở cũng có trách nhiệm theo dõi, quản lý sức khỏe và tổ chức khám, chữa bệnh phù hợp cho người cao tuổi. Tuy nhiên, trước tốc độ già hóa dân số hiện nay, những quy định đó cần được triển khai với một tư duy mới và nguồn lực tương xứng.

Nghị quyết 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị đã đặt ra những định hướng lớn về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân, trong đó hướng tới chăm sóc sức khỏe toàn diện, tăng cường phòng bệnh và giảm gánh nặng chi phí y tế. Nghị quyết cũng đặt mục tiêu từ năm 2026 người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần và được quản lý sức khỏe theo vòng đời, đây là nền tảng rất quan trọng để hình thành một hệ thống chăm sóc sức khỏe người cao tuổi chủ động hơn.

Đặc biệt, Quyết định 1116/QĐ-TTg năm 2026 đã sửa đổi Chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030, theo hướng từ năm 2026 người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm và được lập hồ sơ theo dõi, quản lý sức khỏe. Cần được xem đây là một bước chuyển quan trọng từ tư duy chữa bệnh sang quản lý sức khỏe người cao tuổi theo vòng đời. Phải chuẩn bị ngay nhân lực và cơ sở vật chất cho “xã hội già”.

Một vấn đề chúng ta cần nhìn xa hơn là nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi. Khi số lượng người cao tuổi tăng nhanh, nhu cầu không chỉ là bác sĩ điều trị bệnh cấp tính mà còn cần bác sĩ lão khoa, điều dưỡng, kỹ thuật viên phục hồi chức năng, nhân viên chăm sóc dài hạn, chuyên gia dinh dưỡng, tâm lý, công tác xã hội và những người được đào tạo chuyên nghiệp về chăm sóc người cao tuổi, Việt Nam cần chuẩn bị lực lượng này từ hôm nay.

Cùng với đó phải phát triển hệ thống cơ sở chăm sóc người cao tuổi, trung tâm dưỡng lão, trung tâm phục hồi chức năng, cơ sở chăm sóc dài hạn và các mô hình chăm sóc tại cộng đồng. Nghị quyết 72-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu phát triển các cơ sở chăm sóc người cao tuổi và kết hợp hiệu quả giữa cơ sở y tế với cơ sở chăm sóc người cao tuổi. Trong tương lai, cần hình thành một mạng lưới chăm sóc nhiều tầng: Gia đình - cộng đồng - cơ sở chăm sóc ban ngày - trung tâm dưỡng lão - bệnh viện lão khoa - phục hồi chức năng - chăm sóc dài hạn. Trong đó, trung tâm dưỡng lão không nên được nhìn nhận đơn thuần là “nơi dành cho người già không có con cháu chăm sóc”. Cần xây dựng nhận thức mới rằng chăm sóc chuyên nghiệp là một loại hình dịch vụ xã hội bình thường trong một xã hội hiện đại.

Người cao tuổi có quyền lựa chọn sống cùng gia đình hoặc sử dụng dịch vụ chăm sóc phù hợp với nhu cầu và điều kiện của mình. Quyền lựa chọn đó đã được Luật Người cao tuổi ghi nhận.

Phát triển “kinh tế bạc” gắn với bảo đảm an sinh

Già hóa dân số cũng mở ra một lĩnh vực kinh tế mới - thường được gọi là “kinh tế bạc” (Silver Economy). Nhu cầu về nhà ở phù hợp với người cao tuổi, thiết bị y tế, chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng, phục hồi chức năng, du lịch, giải trí, công nghệ hỗ trợ, dịch vụ chăm sóc tại nhà và chăm sóc dài hạn sẽ ngày càng lớn. Với chính sách phù hợp, đây vừa là lĩnh vực tạo việc làm, thúc đẩy đầu tư, phát triển dịch vụ, vừa nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi.

Tuy nhiên cần đặc biệt lưu ý: phát triển kinh tế bạc không được biến người cao tuổi thành đối tượng để kinh doanh thiếu kiểm soát. Những dịch vụ chăm sóc người cao tuổi phải được quản lý chặt chẽ về chất lượng, nhân lực, cơ sở vật chất, giá dịch vụ, hợp đồng, trách nhiệm của nhà cung cấp và cơ chế giải quyết khi có tranh chấp.

Bảo vệ người cao tuổi cũng chính là bảo vệ họ trước nguy cơ bị lừa đảo, chiếm đoạt tài sản, ép buộc giao dịch, bạo lực, bỏ mặc hoặc xâm phạm danh dự, nhân phẩm.

Bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần cho người cao tuổi

An sinh xã hội đối với người cao tuổi không thể chỉ tính bằng mức trợ cấp hằng tháng. Một người có thể được bảo đảm ăn uống nhưng vẫn cô đơn; có bảo hiểm y tế nhưng vẫn thiếu người chăm sóc; có chỗ ở nhưng bị tách khỏi cộng đồng. Vì vậy, chính sách phải hướng đến an sinh toàn diện: Thu nhập, nhà ở, y tế, chăm sóc dài hạn, đời sống tinh thần, giao lưu xã hội và cơ hội tiếp tục đóng góp.

Luật Người cao tuổi đã ghi nhận quyền được tham gia các hoạt động văn hóa, giáo dục, thể thao, giải trí, du lịch và nghỉ ngơi. Đây không phải những quyền mang tính hình thức mà cần được biến thành những dịch vụ và không gian xã hội thực tế. Các địa phương cần phát triển câu lạc bộ người cao tuổi, không gian sinh hoạt cộng đồng, hoạt động thể thao, văn hóa, du lịch phù hợp; đồng thời tăng cường các chương trình kết nối liên thế hệ. Đặc biệt, cần chống lại một quan niệm rất nguy hiểm: Người cao tuổi là người đã hết thời và chỉ cần được chăm sóc. Người cao tuổi cần được tôn trọng như những chủ thể có quyền, có nhu cầu, có tiếng nói và có khả năng đóng góp.

Bảo vệ người cao tuổi là bảo vệ nền tảng gia đình và văn hóa dân tộc

Trong văn hóa Việt Nam, “kính lão, trọng thọ” không chỉ là một phong tục mà là một giá trị đạo đức. Người cao tuổi là nơi lưu giữ ký ức gia đình, truyền thống dòng họ, lịch sử cộng đồng và các giá trị văn hóa, một gia đình biết tôn trọng người cao tuổi thường là một gia đình có sự gắn kết giữa các thế hệ. Một xã hội biết chăm sóc người cao tuổi là xã hội biết trân trọng quá khứ và có trách nhiệm với tương lai. Từ góc độ đó, bảo vệ người cao tuổi không chỉ là thực hiện một chính sách an sinh mà còn là bảo vệ nền tảng đạo đức và văn hóa của xã hội.

Một trong những thước đo quan trọng của một Nhà nước vì con người chính là cách Nhà nước bảo vệ những nhóm dễ bị tổn thương và bảo đảm để mỗi người dân được sống có phẩm giá trong mọi giai đoạn của cuộc đời, đối với người cao tuổi, điều đó càng có ý nghĩa.

Một người đã cống hiến cho đất nước hàng chục năm, khi về già phải được sống trong một xã hội mà ở đó họ được chăm sóc khi đau yếu, được bảo đảm khi khó khăn, được tôn trọng trong gia đình, được bảo vệ trước các hành vi xâm phạm quyền lợi và được tạo điều kiện tiếp tục cống hiến khi còn khả năng, đó chính là bản chất nhân văn của chính sách an sinh xã hội.

Chuẩn bị cho một Việt Nam có dân số già ngay từ hôm nay

Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược. Vì vậy, không thể đợi đến khi số người cao tuổi tăng mạnh mới xây dựng bệnh viện, viện dưỡng lão, đào tạo nhân lực hay hoàn thiện chính sách. Chúng ta phải chuẩn bị từ hôm nay cho một xã hội ngày mai có nhiều người cao tuổi.

Cần chuẩn bị thể chế, ngân sách, cơ sở y tế, cơ sở chăm sóc dài hạn, nhân lực lão khoa, điều dưỡng, phục hồi chức năng, công nghệ hỗ trợ, hệ thống bảo hiểm và mạng lưới an sinh cộng đồng. Đồng thời, cần thay đổi nhận thức xã hội: người cao tuổi không phải là “gánh nặng” mà là một nguồn lực xã hội quý giá nếu được chăm sóc tốt và tạo điều kiện phát huy phù hợp. Làm tốt công tác người cao tuổi hôm nay cũng chính là chuẩn bị cho tương lai của mỗi chúng ta, bởi một điều chắc chắn là nếu may mắn sống đủ lâu, mỗi người rồi sẽ trở thành người cao tuổi. Vì vậy, chính sách bảo vệ người cao tuổi không phải chính sách dành cho “người khác”. Đó là chính sách dành cho chính tương lai của mỗi con người.

Một quốc gia văn minh là quốc gia không để người già bị bỏ lại phía sau. Một chế độ nhân văn là chế độ bảo đảm để người đã cống hiến cho đất nước được sống những năm tháng cuối đời trong an toàn, sức khỏe, phẩm giá, tình yêu thương và sự tôn trọng và đó cũng chính là một trong những biểu hiện sinh động nhất của tính ưu việt của chính sách an sinh xã hội và bản chất nhân văn của Nhà nước Việt Namn