Cảnh giác trước những “bằng chứng giả” tạo ra từ AI

Từ “câu view, câu like” đến tạo dựng lòng tin

Phòng An ninh mạng Công an Cà Mau vừa ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính 8,5 triệu đồng đối với T.Q.T (SN 1999, ngụ xã Khánh Bình, tỉnh Cà Mau) do đăng tải thông tin sai sự thật trên mạng xã hội và sử dụng trái phép trang phục Công an Nhân dân.

Trước đó, qua công tác nắm tình hình trên không gian mạng, cơ quan Công an phát hiện tài khoản Facebook “T.Q.T” đăng tải hình ảnh bản thân mặc trang phục Công an Nhân dân. Những hình ảnh này có thể khiến người xem hiểu rằng T. là cán bộ Công an. Làm việc với cơ quan chức năng, T.Q.T thừa nhận không phải cán bộ Công an. Một số hình ảnh đăng tải trên mạng xã hội là sản phẩm được tạo ra bằng công nghệ AI thông qua cắt ghép, chỉnh sửa. Mục đích đăng tải, theo lời khai, là “câu view, câu like”. Sau khi được làm rõ, T.Q.T nhận thức hành vi của mình là vi phạm, tự nguyện gỡ toàn bộ nội dung đã đăng, đồng thời giao nộp trang phục cho cơ quan chức năng.

Cán bộ Phòng An ninh mạng và phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao.

Vụ việc cho thấy, khi AI ngày càng phổ biến, việc tạo ra một hình ảnh chân thực trở nên dễ dàng hơn. Nếu chỉ nhằm mục đích giải trí, chỉnh sửa hình ảnh có thể không gây hậu quả đáng kể. Nhưng khi nội dung khiến người khác hiểu sai về danh tính, nghề nghiệp hoặc vị trí của một người, câu chuyện đã khác. Đáng lưu ý, người xem thường có xu hướng tin vào những gì trực tiếp nhìn thấy. Một bức ảnh được tạo dựng kỹ có thể khiến thông tin sai lệch trở nên thuyết phục hơn, nhất là khi được đăng trên tài khoản cá nhân rồi tiếp tục chia sẻ qua nhiều nền tảng. Khi đó, người tiếp nhận ở những khâu sau rất khó biết nội dung bắt đầu từ đâu và đã qua những chỉnh sửa nào.

AI vì thế không chỉ đặt ra câu chuyện về khả năng tạo nội dung, mà còn liên quan đến trách nhiệm của người sử dụng. Công nghệ có thể hỗ trợ sáng tạo, song không thể là lý do để người tạo hoặc chia sẻ thông tin phủ nhận trách nhiệm đối với hậu quả do nội dung đó gây ra.

Nếu trường hợp T.Q.T cho thấy AI bị lợi dụng để tạo hình ảnh sai sự thật, vụ án liên quan đến Lưu Thị Như Băng cho thấy công nghệ này còn có thể được sử dụng trực tiếp trong thủ đoạn lừa đảo. Đến ngày 19/9, Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Cà Mau cho biết, vừa khởi tố bị can, bắt tạm giam và khám xét nơi ở của Lưu Thị Như Băng (SN 2001, ngụ xã Phú Tân, tỉnh Cà Mau) về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Theo thông tin từ cơ quan Công an, đầu tháng 9/2025, do cần tiền trả nợ và chi tiêu cá nhân, Băng đưa ra thông tin gian dối với bà L. (ngụ địa phương) rằng mình đã được ngân hàng xét duyệt hồ sơ vay tiền nhưng đang chờ giải ngân. Để tạo lòng tin, Băng sử dụng công nghệ AI tạo tin nhắn giả, tài liệu giả thể hiện ngân hàng đã giải ngân rồi gửi cho bà L. xem. Những nội dung này khiến thông tin gian dối mang dáng vẻ của một giao dịch thực tế. Tin tưởng, bà L. nhiều lần chuyển khoản và đưa tiền mặt cho Băng.

Từ ngày 9/9 đến 4/11/2025, Băng đã chiếm đoạt tổng số tiền 444,145 triệu đồng của bà L. Chỉ đến khi trực tiếp đến ngân hàng xác minh, bà L. mới phát hiện không có khoản vay như thông tin Băng đưa ra. Điểm đáng chú ý là AI đã được sử dụng để củng cố một câu chuyện không có thật. Tin nhắn, tài liệu điện tử vốn chỉ là những dữ liệu trên màn hình, nhưng khi được tạo dựng phù hợp với điều người nhận đang chờ đợi, chúng có thể khiến nạn nhân giảm cảnh giác.

Kiểm chứng trước khi tin, xác minh trước khi chuyển tiền

Từ những vụ việc trên, Công an Cà Mau khuyến cáo người dân, đặc biệt là NCT nâng cao cảnh giác trước các nội dung được tạo dựng, chỉnh sửa bằng công nghệ AI trên không gian mạng. Trong môi trường số, một hình ảnh có thể đã qua chỉnh sửa; một đoạn tin nhắn có thể được tạo dựng; tài liệu điện tử cũng có thể không xuất phát từ cơ quan, tổ chức được nhắc đến. Vì vậy, người dùng không nên xem hình ảnh hay văn bản trên màn hình là căn cứ cuối cùng để xác định một sự việc đã xảy ra.

Đặc biệt, với những thông tin liên quan đến tiền bạc, cần thận trọng trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào. Khi nhận được thông báo về khoản vay, giải ngân hoặc chuyển tiền, không nên chỉ dựa vào ảnh chụp màn hình, tin nhắn do người khác cung cấp. Cách an toàn hơn là chủ động liên hệ ngân hàng hoặc đơn vị liên quan qua kênh chính thức để xác minh. Tương tự, trước những hình ảnh, video, thông tin lan truyền trên mạng xã hội, người dùng cần kiểm tra nguồn đăng, đối chiếu với các kênh đáng tin cậy và tránh chia sẻ khi chưa xác định được tính xác thực.

Một nguyên tắc khác cũng cần được lưu ý là không sử dụng AI để tạo dựng hình ảnh, văn bản hoặc nội dung khiến người khác hiểu sai về cá nhân, cơ quan, tổ chức; càng không biến công nghệ thành công cụ phục vụ hành vi gian dối. Sự phát triển của AI mang lại nhiều tiện ích, nhưng đồng thời khiến việc nhận diện thông tin giả trở thành kỹ năng cần thiết đối với người dùng mạng. Khi công nghệ có thể tạo ra những nội dung ngày càng giống thật, sự cảnh giác không thể chỉ dựa vào cảm nhận bằng mắt.

Kiểm chứng trước khi tin, xác minh trước khi chuyển tiền và cân nhắc trước khi chia sẻ là cách đơn giản để hạn chế rủi ro. Một thao tác kiểm tra có thể chỉ mất vài phút, nhưng giúp người dùng tránh nguy cơ mất tiền, ảnh hưởng uy tín hoặc phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.