Về vai trò điều khí của ba huyệt Đản trung, Trung quản và Khí hải

Y học cổ truyền phương Đông cho rằng: Khí cơ có điều sướng, thăng giáng xuất nhập hữu thường chính là điều kiện tiền đề của trạng thái sinh lí “âm bình dương bí” của nhân thể. Nếu khí cơ thất điều, thăng giáng nghịch loạn thì đó cũng là vấn đề mấu chốt gây ra những biến loạn bệnh lí.

Bởi thế trong y học cổ truyền nói chung và châm cứu liệu pháp nói riêng, việc lựa chọn các vị thuốc, bài thuốc, huyệt vị nhằm mục đích điều khí có ý nghĩa hết sức quan trọng. Trải qua thực tiễn lâm sàng, đúc rút kinh nghiệm, các y gia đời xưa nhận thấy: Ba huyệt vị châm cứu Đản trung, Trung quản và Khí hải nằm trên mạch Nhâm có tác dụng đặc biệt về phương diện điều lí khí cơ thông qua mối quan hệ mật thiết với các bộ phận của Tam tiêu. Hiểu rõ vấn đề này để linh hoạt phối huyệt trong châm cứu thực hành nhằm nâng cao hiệu quả trị liệu thiết nghĩ cũng là một việc rất cần thiết.

1. Đản trung tuyên sướng thượng tiêu

Đản trung, còn gọi là Chiên trung, Nguyên nhi, Thượng khí hải, Hung đường, Nguyên kiến..., được ghi lại sớm nhất trong”Linh khu - Căn kết”, là nơi tụ hội của tông khí, là giao hội huyệt của Nhâm mạch với Thủ thái dương kinh, Thủ thiếu dương kinh, Túc thái âm kinh và Túc thiếu âm kinh, là mộ huyệt kinh Tâm bào, có công năng điều khí giáng nghịch, thanh phế hoá đàm, khoan hung lí khí, thông sữa định tâm. Tuỳ theo thủ pháp châm khác nhau mà tác dụng trị liệu của Đản trung cũng khác nhau. Tả pháp có thể khoan hung lợi cách, lí khí thông lạc; bổ pháp có thể bổ ích tông khí; cứu pháp có thể ôn dương tán hàn, sơ thông kinh lạc.

Vị trí huyển Đản trung
Vị trí huyệt Đản trung

Tựu trung lại Đản trung được dùng trong ba nhóm bệnh: (1) Khái thấu, suyễn chứng và háo chứng nhờ tác dụng tuyên thông phế khí, bình suyễn giáng nghịch. Sách Giáp ất kinh viết: “Khái nghịch thượng khí, thoá suyễn đoản khí bất đắc tức, bất năng ngôn, Đản trung chủ chi”. (2) Hung thống, hung tí nhờ tác dụng tụ hội tông khí trợ giúp hô hấp, tuyên thông tâm mạch. Nếu do hưng dương bất chấn, âm tà ngưng tụ khiến chi kinh lạc trở trệ thì tả pháp kết hợp với cứu Đản trung cũng đem lại hiệu quả trị liệu rất tốt. Sách Bách phú chứng viết: “Hung thống ẩm súc nan cấm, Chiên trung, Cự khuyết tiện châm”. Sách Thiên kim yếu phương cũng viết: “Hung tí tâm thống cứu đản trung bách tráng”. (3) Thiếu sữa, tắc tia sữa; sách Đại thành ghi: “Nhọt ở vú châm nơi chỗ vú đau, Chiên trung, Đại lăng, Uỷ trung, Thiếu trạch, Du phủ. Không có sữa dùng hai huyệt Chiên trung và Thiếu trạch có hiệu quả”. Theo kinh nghiệm của cổ nhân, châm từ Đản trung hướng ngang ra hai bên vú có thể khoan hung lí khí, tuyên thông nhũ lạc. Sách Đồng nhân du huyệt châm cứu đồ kinh viết: “Đản trung trị phụ nhân nhũ chấp thiểu”.

Như vậy, Đản trung là một trong những huyệt trọng yếu để trị khí bệnh, đặc biệt là những chứng do khí cơ bất lợi gây nên ở phế, hung cách và nhũ bộ. Bởi vậy, sách Hành châm chỉ yếu đã viết: “Hoặc châm khí, Đản trung nhất huyệt phân minh kí” (châm bệnh thuộc về khí, dùng huyệt Đản trung). Trên thực tế, nhiều công trình nghiên cứu hiện đại cũng đã chứng minh vai trò của huyệt Đản trung trong trị liệu hen phế quản (phối hợp với Thiên đột và Nội quan), cơn đau thắt ngực (phối hợp với Tâm du và Nội quan), thiếu sữa (phối hợp với Nhũ căn, Túc tam lí và Thiếu trạch), viêm tắc tuyến vú (phối hợp với Hợp cốc và Khúc trì)... Thậm chí, một số nhà châm cứu Trung Quốc còn dùng độc huyệt Đản trung với những phương thức tác động đặc thù để điều trị các bệnh lí này.

Vị trí huyệt Trung quản
Vị trí huyệt Trung quản

2. Trung quản sơ điều trung tiêu

Trung quản, còn gọi là Thái dương, Vị quản, Thượng kỉ, Trung hoãn... , được ghi lại sớm nhất trong sách Châm cứu giáp ất kinh, là mộ huyệt của Vị, là hội huyệt của phủ, là giao hội huyệt của Nhâm mạch với Thủ thái dương kinh, Thủ thiếu dương kinh và Túc dương minh kinh, có công năng điều lí tràng vị, tiêu tích hoá trệ. Thông qua tác dụng điều tiết tì vị thăng giáng, Trung quản có khả năng sơ điều khí cơ của Trung tiêu. Tả pháp có thể lí khí hoà vị, đạo trệ hoá tích, khí bĩ tiêu chướng; bổ pháp có thể ích khí hoà trung; cứu pháp có thể noãn tì trục tà, ôn thông phủ khí. Trên lâm sàng, Trung quản thường dùng trong trị liệu ba nhóm bệnh chứng: (1) ách nghịch, ẩu thổ, ế cách, phản vị, hắc loạn. Sách Đậu tài cứu pháp viết: “Hắc loạn thổ tả, nãi lãnh vật sở thương, cứu Trung quản ngũ thập tráng”. Ngoài ra cứu Trung quản đối với các chứng cửu tả thoát giang, sa phủ tạng cũng có tác dụng thăng dương cử hãm. (2) Đàm ẩm, điên chứng, khái suyễn. Với các chứng bệnh do đàm tà gây ra này, dùng Trung quản là rất hợp lí vì có tác dụng lí khí kiện tì, khứ thấp hoá đàm, điệu đàm khai khiếu.

Sách Hành châm chỉ yếu ca viết: “Hoặc châm đàm, tiên châm Trung quản, Tam lí gian”, ý nói trong trị đàm bệnh trước hết phải trị tì, khôi phục chức năng kiện vận của tì để trừ thấp hoá đàm. Sách Châm cứu giáp ất kinh cũng viết: “Dật ẩm làm dưới sườn đau cứng, dùng Trung quản làm chủ”. Đối với một số uất chứng, khí quyết do khí cơ trung tiêu uất kết gây ra có thể tiến hành tả pháp kết hợp với cứu Trung quản nhăm mục đích lí khí khoan trung, giải uất hồi nghịch. Sách Biển Thước tâm thư đã viết: “Hữu khí nhàn giả não nộ tư tưởng nhi thành, tu cứu Trung quản huyệt tráng nhi dụ”. (3) Mạn kinh phong, sản hậu huyết vựng. Sách Biển Thước tâm thư cũng đã viết: “Nhược tì vị phát súc, hoặc thổ tả hậu phát súc, nãi mạn kinh phong dã, cứu Trung quản ngũ thập tráng. Sản hậu huyết vựng, cứu Trung quản ngũ thập tráng. Theo quan niệm của cổ nhân, Trung quản là mộ huyệt của Vị, ngũ tạng lục phủ đều bẩm khí ở vị, cho nên bệnh của phủ, đặc biệt là bệnh của tràng, vị và đởm đều phải trọng dụng Trung quản. Lục phủ là phủ truyền hoá, tả mà không tàng, lấy thông giáng hạ hành làm thuận, bệnh lí đa phần là thực chứng hoặc hư trung hiệp thực, bởi thế phải chú ý điều khí bằng tả pháp Trung quản. Nghiên cứu hiện đại cho thấy, Trung quản có vai trò rất quan trọng đối với các bệnh lí đường tiêu hoá như viêm loét dạ dày tá tràng, sa dạ dày, viêm đại tràng, tắc ruột cấp tính, tả, kiết lị... (Còn nữa)

ThS, BS Hoàng Khánh Toàn
(Nguyên Chủ nhiệm khoa YHCT Bệnh viện Trung ương Quân đội 108)

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Những bài tập dưỡng sinh dành cho người cao tuổi

Những bài tập dưỡng sinh dành cho người cao tuổi

Thể dục dưỡng sinh là những luyện tập cần thiết cho người cao tuổi, giúp duy trì sự dẻo dài của cơ bắp, tăng cường bôi trơn các khớp, tăng cường máu lên não để người già luôn minh mẫn.
6 hiểu nhầm phổ biến về bệnh đậu mùa khỉ

6 hiểu nhầm phổ biến về bệnh đậu mùa khỉ

Đậu mùa khỉ là căn bệnh đặc hữu, đồng nghĩa rằng căn bệnh này chỉ xuất hiện ở một số khu vực địa lý nhất định. Tuy nhiên, theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), căn bệnh này hiện đã lan ra 20 nước với hơn 200 trường hợp mắc bệnh đậu mùa khỉ và hơn 100 ca nghi mắc đã được phát hiện tại các quốc gia vốn hiếm khi ghi nhận căn bệnh này.
Cảnh báo một loại cà phê giảm cân chứa chất cấm Sibutramin

Cảnh báo một loại cà phê giảm cân chứa chất cấm Sibutramin

Cục An toàn Thực phẩm, Bộ Y tế đã nhận được Công văn của Viện Y tế công cộng TP. Hồ Chí Minh báo cáo về trường hợp nghi ngờ ngộ độc thực phẩm có liên quan đến cà phê giảm cân.
Một số món ăn, bài thuốc hỗ trợ điều trị liệt sau đột qụy não

Một số món ăn, bài thuốc hỗ trợ điều trị liệt sau đột qụy não

Đột qụy não là bệnh lí hay gặp, thường khởi phát đột ngột. Tỉ lệ bệnh nhân liệt nửa người sau đột qụy rất cao. Việc hồi phục cho người bệnh cần kết hợp nhiều phương pháp, trong đó có món ăn, bài thuốc...
Việt Nam hơn 220 triệu liều vaccine đã tiêm và hơn 25 triệu người đã có hộ chiếu vaccine

Việt Nam hơn 220 triệu liều vaccine đã tiêm và hơn 25 triệu người đã có hộ chiếu vaccine

Bộ Y tế cho biết, đến hết ngày 26/5, cả nước đã tiêm hơn 220 triệu liều vaccine phòng COVID-19 cho trẻ từ 5 tuổi trở lên và hơn 25 triệu người Việt Nam đã có hộ chiếu vaccine.

Tin khác

Dùng y học cổ truyền tăng cường sinh lí bền vững cho nam giới

Dùng y học cổ truyền tăng cường sinh lí bền vững cho nam giới
Tình trạng bệnh yếu sinh lí ở nam giới đang ngày càng có xu hướng gia tăng và dần trẻ hóa ở nước ta hiện nay. Bệnh dù không đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người mắc nhưng lại gây ra những ảnh hưởng nặng nề đến đời sống tinh thần, khả năng tình dục và chất lượng cuộc sống...

Việt Nam giám sát người đến từ 12 quốc gia lưu hành ca bệnh đậu mùa khỉ

Việt Nam giám sát người đến từ 12 quốc gia lưu hành ca bệnh đậu mùa khỉ
Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế đã gửi Công văn 551/DP-DT đến các Viện Vệ sinh dịch tễ, Pasteur; Sở Y tế các tỉnh, thành phố về việc tăng cường giám sát, phòng chống bệnh đậu mùa khỉ.

Vấn đề của hệ tim mạch

Vấn đề của hệ tim mạch
Dị dạng mạch máu não với các triệu chứng âm thầm có thể dẫn tới những biến chứng nguy hiểm tới tính mạng. Vậy làm thế nào để chẩn đoán dị dạng mạch máu não, và cách ứng phó với tình trạng này như thế nào?...

Bộ Y tế: tăng cường giám sát, phòng chống bệnh đậu mùa khỉ

Bộ Y tế: tăng cường giám sát, phòng chống bệnh đậu mùa khỉ
Bộ Y tế vừa gửi Công văn số 2668/BYT-DP ngày 24/5/2022 đến UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương về việc tăng cường giám sát, phòng chống bệnh đậu mùa khỉ.

Hà Tĩnh: Xử phạt nhiều phòng khám vi phạm quy định khám, chữa bệnh

Hà Tĩnh: Xử phạt nhiều phòng khám vi phạm quy định khám, chữa bệnh
Sở Y tế Hà Tĩnh vừa xử phạt hành chính 4 phòng khám chuyên khoa, nha khoa vì có hành vi vi phạm quy định về khám, chữa bệnh, cung cấp các dịch vụ y tế số tiền 28 triệu đồng. 1 phòng khám chuyên khoa răng hàm mặt buộc phải dừng hoạt động.

Dấu hiệu nhận biết trẻ mắc tay chân miệng

Dấu hiệu nhận biết trẻ mắc tay chân miệng
Bệnh tay chân miệng chủ yếu do nhóm virus đường ruột Enterovirus gây nên, thường gặp nhất là Coxsackie A16 và Enterovirus typ 71 (EV71).
Xem thêm
6 hiểu nhầm phổ biến về bệnh đậu mùa khỉ

6 hiểu nhầm phổ biến về bệnh đậu mùa khỉ

Đậu mùa khỉ là căn bệnh đặc hữu, đồng nghĩa rằng căn bệnh này chỉ xuất hiện ở một số khu vực địa lý nhất định. Tuy nhiên, theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), căn bệnh này hiện đã lan ra 20 nước với hơn 200 trường hợp mắc bệnh đậu mùa khỉ và hơn 100 ca nghi mắc đã được phát hiện tại các quốc gia vốn hiếm khi ghi nhận căn bệnh này.
Cảnh báo một loại cà phê giảm cân chứa chất cấm Sibutramin

Cảnh báo một loại cà phê giảm cân chứa chất cấm Sibutramin

Cục An toàn Thực phẩm, Bộ Y tế đã nhận được Công văn của Viện Y tế công cộng TP. Hồ Chí Minh báo cáo về trường hợp nghi ngờ ngộ độc thực phẩm có liên quan đến cà phê giảm cân.
Việt Nam hơn 220 triệu liều vaccine đã tiêm và hơn 25 triệu người đã có hộ chiếu vaccine

Việt Nam hơn 220 triệu liều vaccine đã tiêm và hơn 25 triệu người đã có hộ chiếu vaccine

Bộ Y tế cho biết, đến hết ngày 26/5, cả nước đã tiêm hơn 220 triệu liều vaccine phòng COVID-19 cho trẻ từ 5 tuổi trở lên và hơn 25 triệu người Việt Nam đã có hộ chiếu vaccine.
Kiểm soát đường huyết như thế nào?

Kiểm soát đường huyết như thế nào?

Đường (hay còn gọi là glucose máu) là nguồn năng lượng chính của cơ thể
Đình chỉ lưu hành và thu hồi toàn quốc lô sản phẩm không đạt tiêu chuẩn chất lượng

Đình chỉ lưu hành và thu hồi toàn quốc lô sản phẩm không đạt tiêu chuẩn chất lượng

Vừa qua, Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) thông báo đình chỉ lưu hành, thu hồi mỹ phẩm toàn quốc lô dung dịch vệ sinh phụ nữ Tulise 100ml và Sữa rửa tay sạch khuẩn Dr. Clean Hương dâu do sản phẩm mỹ phẩm không đạt tiêu chuẩn chất lượng.
Thu hồi 5 sản phẩm không đảm bảo an toàn của Công ty TNHH sản xuất - Y dược phẩm Vĩnh Điển

Thu hồi 5 sản phẩm không đảm bảo an toàn của Công ty TNHH sản xuất - Y dược phẩm Vĩnh Điển

Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) vừa ban hành Quyết định thu hồi 5 sản phẩm thực phẩm không đảm bảo an toàn được sản xuất tại Công ty TNHH sản xuất - Y dược phẩm Vĩnh Điển (địa chỉ tại điểm công nghiệp Đan Phượng, xã Đan Phượng, huyện Đan Phượng, Hà Nội).
Những bài tập dưỡng sinh dành cho người cao tuổi

Những bài tập dưỡng sinh dành cho người cao tuổi

Thể dục dưỡng sinh là những luyện tập cần thiết của người cao tuổi,
Kiểm soát đường huyết như thế nào?

Kiểm soát đường huyết như thế nào?

Đường (hay còn gọi là glucose máu) là nguồn năng lượng chính của cơ thể
Ngộ độc quả muồng tây dẫn đến teo cơ, liệt toàn thân

Ngộ độc quả muồng tây dẫn đến teo cơ, liệt toàn thân

Trung tâm Chống độc - Bệnh viện Bạch Mai, đang điều trị cho 2 bệnh nhân bị ngộ độc quả muồng tây dẫn đến teo cơ, liệt toàn thân. Điều đáng cảnh báo là loại cây này được khuyên dùng như 1 bài thuốc để chữa bệnh nhưng thực chất đây là loại cây độc, đã trực tiếp gây tử vong trên người và động vật.
Phiên bản di động