Già hóa nhanh - bài toán sức khỏe người cao tuổi

Già hóa dân số diễn ra nhanh

Già hóa dân số là một trong những xu hướng quan trọng của thế kỷ XXI. Tuổi thọ tăng là thành tựu lớn của phát triển kinh tế, xã hội và y tế, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu thích ứng với một xã hội ngày càng có nhiều NCT.

Theo Liên Hợp Quốc, một quốc gia bắt đầu bước vào quá trình “già hóa” khi người từ 60 tuổi trở lên chiếm 10% dân số; từ 20% đến dưới 30% được gọi là “dân số già”; từ 30% đến dưới 35% là “dân số rất già” và từ 35% trở lên là “siêu già”. Nguyên nhân chủ yếu là tỷ lệ sinh giảm và tuổi thọ trung bình tăng.

Tại Việt Nam, quá trình này đang diễn ra nhanh. Năm 2024, cả nước có khoảng 14,2 triệu NCT, chiếm khoảng 14,5% dân số, tăng 2,8 triệu người so với năm 2019. Dự báo đến năm 2035, tỷ lệ NCT sẽ gần 20% và đến năm 2049 có thể đạt 24,88%, tương đương khoảng 28,6 triệu người.

Khám sức khoẻ cho NCT

Giai đoạn 2009-2019, số NCT tăng từ 7,45 triệu lên 11,41 triệu người; trong khi dân số tăng trung bình 1,14%/năm thì số NCT tăng tới 4,35%/năm. Nhóm NCT sơ lão, từ 60-69 tuổi, đang tăng nhanh nhất, tiếp đến là nhóm từ 80 tuổi trở lên.

Theo dự báo, “cơ cấu dân số vàng” của Việt Nam sẽ kết thúc vào khoảng năm 2036-2039. Năm 2036, Việt Nam có thể chính thức bước vào giai đoạn “dân số già”, khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm 14,17% dân số, tương đương gần 15,46 triệu người.

Già hóa là kết quả của những thành tựu phát triển. Tuy nhiên, lợi ích của tuổi thọ chỉ thực sự trọn vẹn khi số năm sống khỏe mạnh được kéo dài tương ứng. Nếu tuổi thọ tăng nhưng bệnh tật, suy giảm chức năng và nhu cầu chăm sóc cũng tăng, gánh nặng đối với gia đình và xã hội sẽ ngày càng lớn.

Tuổi cao, nhiều bệnh cùng lúc

Sức khỏe của NCT Việt Nam chưa thực sự tương xứng với mức tăng tuổi thọ. Nhiều người gặp khó khăn về vận động và sinh hoạt hằng ngày, kéo theo nhu cầu lớn về phục hồi chức năng, chăm sóc dài hạn và hỗ trợ trong cuộc sống.

Điều tra về NCT năm 2011 cho thấy gần 72% NCT gặp ít nhất một loại khó khăn về vận động và 37,6% gặp ít nhất một trở ngại trong sinh hoạt hằng ngày.

Bệnh mạn tính cũng là gánh nặng phổ biến. Trung bình một NCT mắc gần 2,7 bệnh. Tăng huyết áp có tỷ lệ mắc tới 45,6%; bệnh mạch vành gần 10%. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) gặp ở 12,6% NCT và tăng theo tuổi, từ 10,8% ở nhóm 60-74 tuổi lên 17,2% ở nhóm trên 75 tuổi.

Đái tháo đường có tỷ lệ mắc 15,4%. Bên cạnh đó là các bệnh về xương khớp, thị giác, thính giác và nhiều tình trạng thoái hóa chức năng khác, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận động và chất lượng cuộc sống. Một số bệnh đường tiêu hóa như loét dạ dày, viêm đại tràng, nuốt nghẹn có tỷ lệ lần lượt 9,7%, 10,2% và 10,2%.

Điểm đáng lưu ý là NCT thường mắc nhiều bệnh đồng thời. Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tuổi già không thể chỉ tập trung điều trị từng bệnh riêng lẻ mà cần quản lý sức khỏe tổng thể, duy trì khả năng hoạt động và sự tự chủ của NCT.

Dinh dưỡng - nền tảng của tuổi già khỏe mạnh

Dinh dưỡng giữ vai trò quan trọng trong duy trì sức khỏe NCT, giúp giảm nguy cơ bệnh không lây nhiễm, hạn chế biến chứng, duy trì khối cơ và khối xương, qua đó giảm nguy cơ tàn phế, gãy xương và góp phần kéo dài tuổi thọ.

Tuy nhiên, tuổi cao cũng kéo theo nhiều thay đổi làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng. Khối cơ và khối lượng xương giảm; chức năng miễn dịch, nhận thức và khả năng điều hòa điện giải thay đổi. Khứu giác, vị giác suy giảm, quá trình làm trống dạ dày chậm hơn. Các tế bào nội tiết và ngoại tiết của hệ tiêu hóa giảm tiết dịch, cơ trơn ruột co bóp kém khiến tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng bị hạn chế.

NCT vì thế dễ gặp đầy bụng, khó tiêu, táo bón, chán ăn. Trầm cảm, cô đơn, suy giảm trí tuệ, hạn chế vận động, thiếu kiến thức dinh dưỡng và khó khăn tài chính cũng tác động bất lợi đến dinh dưỡng.

Trong khi đó, chế độ ăn uống không lành mạnh trong suốt cuộc đời liên quan đến nhiều bệnh lý khi về già như thừa cân, béo phì, tăng huyết áp, đái tháo đường, tai biến mạch máu não, ung thư và các bệnh mạn tính không lây nhiễm khác.

Vì vậy, dinh dưỡng cần được đặt trong tổng thể chăm sóc sức khỏe NCT, thay vì chỉ được quan tâm khi người cao tuổi đã suy yếu hoặc mắc bệnh.

Chính sách đã có, chăm sóc vẫn còn khoảng trống

Trước tốc độ già hóa, Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã từng bước hoàn thiện chính sách chăm sóc, bảo vệ và phát huy vai trò NCT. Từ Chỉ thị số 59-CT/TƯ năm 1995, Pháp lệnh NCT năm 2000 đến Luật NCT năm 2009, quyền và lợi ích của NCT ngày càng được quan tâm.

Năm 2021, Chính phủ phê duyệt Chương trình hành động quốc gia về NCT Việt Nam giai đoạn 2021-2030. Năm 2023, Ban Bí thư ban hành Kết luận số 58-KL/TW về tổ chức và hoạt động của Hội NCT Việt Nam. Ngày 21/2/2025, Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về NCT đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045.

Trong lĩnh vực y tế, Chương trình Chăm sóc sức khỏe NCT đến năm 2030 theo Quyết định số 1579/QĐ-TTg ngày 13/10/2020 hướng tới cải thiện sức khỏe thể chất, tinh thần, chất lượng cuộc sống và giúp hệ thống y tế thích ứng với già hóa dân số. Việt Nam cũng phối hợp với Tổ chức Y tế thế giới triển khai mô hình Chăm sóc tích hợp cho NCT (ICOPE), nhằm duy trì khả năng hoạt động và sự tự chủ của NCT tại cộng đồng.

Tuy nhiên, thực tế vẫn còn nhiều khoảng trống. Hệ thống bệnh viện, khoa lão khoa và nhân lực chuyên môn chưa phát triển đồng bộ. NCT ở vùng sâu, vùng xa còn khó khăn trong tiếp cận dịch vụ y tế. Các mô hình chăm sóc tại nhà, tại cộng đồng chưa phát triển mạnh, trong khi gia đình vẫn là nơi chăm sóc chính nhưng không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của NCT.

Chăm sóc sức khỏe tinh thần cũng cần được chú trọng. Khi tuổi thọ tăng, NCT không chỉ cần được điều trị bệnh mà còn cần được hỗ trợ duy trì khả năng vận động, giao tiếp, tự chủ và đời sống tinh thần.

Không chỉ sống lâu mà phải sống khỏe

Già hóa dân số là xu hướng không thể đảo ngược. Với tốc độ già hóa nhanh, Việt Nam cần chủ động thích ứng, trong đó chăm sóc sức khỏe NCT phải được xem là nhiệm vụ lâu dài của hệ thống y tế và toàn xã hội.

Cùng với phòng bệnh và quản lý bệnh mạn tính, cần chú trọng dinh dưỡng, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, chăm sóc cộng đồng và sức khỏe tinh thần. Mạng lưới lão khoa cần tiếp tục được củng cố, nhân lực chuyên môn được tăng cường và các dịch vụ chăm sóc phù hợp với từng nhóm NCT được phát triển.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là kéo dài tuổi thọ mà quan trọng hơn là kéo dài những năm sống khỏe mạnh, giúp NCT sống độc lập, có chất lượng và tiếp tục phát huy vai trò trong gia đình, cộng đồng và xã hội.

Đó cũng là thước đo quan trọng của một xã hội thích ứng thành công với già hóa dân số