Hé lộ diện mạo Đàn tế Nam Giao hơn 600 tuổi sau cuộc khai quật lần 5

Đây là thông tin được Ban Quản lý sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa công bố tại hội nghị thông báo kết quả khai quật nền đàn 4 và nền đàn 5 Di tích Đàn tế Nam Giao, Thành Nhà Hồ, hôm 18/9.

Theo Quyết định số 3691/QĐ-BVHTTDL ngày 17/10/2025 của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong 2 năm 2025-2026, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ và Viện Khảo cổ tiến hành khai quật diện tích 9.909m², gồm 94 hố thuộc khu vực nền 4 và nền 5 của Đàn tế Nam Giao thuộc Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ.

Trên cơ sở đối chiếu dấu tích kiến trúc, diễn biến địa tầng, di vật thu được tại nền 4, nền 5 với kết quả 4 đợt khai quật trước đây (2004, 2007, 2008, 2009-2010) và các nguồn sử liệu, các nhà khoa học bước đầu làm rõ đặc điểm, công năng và quy luật phân bố của di tích.

Khai quật di tích Đàn tế Nam Giao Thành Nhà Hồ.

Kết quả từ cuộc khai quật lần 5 cho thấy, Đàn tế Nam Giao được thiết kế theo mô hình nhiều tầng bậc, gồm 5 cấp nền, với tổng chênh cao giữa nền thấp nhất (nền 5) và nền cao nhất (nền 1) trên 9m.

Riêng chênh cao giữa nền 4 và nền 5 chỉ khoảng 0,7m nhưng ranh giới vẫn được xác lập bằng hệ thống tường bao và đá bó cấp nền hoàn chỉnh. Điều này cho thấy việc phân định nền 4 thuộc nội đàn và nền 5 thuộc ngoại đàn chủ yếu xuất phát từ yêu cầu tổ chức không gian, nghi lễ, chứ không đơn thuần dựa vào độ dốc tự nhiên của sườn núi Đốn Sơn.

Cụm kiến trúc phía Tây cấp nền 4, các nhà khảo cổ ghi nhận tổ hợp kiến trúc có quy mô lớn nhất được ghi nhận trong phạm vi nội đàn. Riêng diện tích công trình trên 300m², chưa kể sân và đường đi được bố trí đăng đối, khép kín bởi hệ thống tường bao T7, T8 và có cổng ra vào riêng biệt.

Các phát hiện về bố cục tiền điện - sân - chính điện - hành lang khép kín là dạng thức đặc trưng cho một tổ hợp có chức năng cư trú, sinh hoạt và chuẩn bị lễ nghi. Điều này củng cố thêm nhận định đây có thể là Trai Cung - nơi nhà vua trai giới, chuẩn bị trước khi thực hiện nghi lễ tế Nam Giao của các nhà khảo cổ dựa trên kết quả của các đợt khai quất trước đó.

Trục đường Thần đạo xuyên suốt các cấp nền. Số làn đường được xác định từ 3 đến 5 làn vẫn cần tiếp tục nghiên cứu nhưng cách bố trí cho thấy nguyên tắc “đường giữa dành cho thần, đường bên dành cho vua” trong điển lễ được tuân thủ, thể hiện trật tự thứ bậc nghiêm ngặt trong không gian nghi lễ.

Diễn biến địa tầng tại cấp nền 4 cho thấy, để có được mặt bằng xây dựng, người xưa đã phải san lấp, tôn tạo một khối lượng đất đá đáng kể phía trên lớp sinh thổ tự nhiên. Điều này phản ánh quy mô nhân lực, vật lực và năng lực tổ chức thi công lớn của vương triều Hồ (1400-1407) trong bối cảnh đàn tế được xây dựng và tổ chức đại lễ đầu tiên chỉ trong thời gian ngắn vào tháng 8/1402.

Các nhà khảo cổ học cũng thu được tại cấp nền 4 nhiều di vật như gạch chữ nhật màu đỏ, ngói mũi sen, ngói mũi lá) mang đặc điểm chung của cả hai thời kỳ Trần - Hồ, cho thấy sự kế thừa liên tục trong truyền thống chế tác vật liệu xây dựng. Đồng thời, không loại trừ khả năng công trình có sử dụng lại vật liệu đã có từ trước.

Cuộc khai quật nền đàn 4 và nền đàn 5 góp phần làm rõ diện mạo, kiến trúc đàn tế hơn 600 tuổi ở Thanh Hóa.

Theo các chuyên gia, đợt khai quật lần thứ 5 (2025-2026) đã góp phần làm sáng tỏ khá toàn diện quy mô, kết cấu và ranh giới của nền 4, nền 5. Kết hợp với kết quả 4 đợt khai quật trước, các nhà khoa học cơ bản có thể dựng lại bức tranh tổng thể về mặt bằng kiến trúc của Đàn tế Nam Giao ở Thành nhà Hồ trên cả 5 cấp nền.

Kết quả khai quật cung cấp thêm bằng chứng khảo cổ học củng cố nhận định Đàn tế Nam Giao được quy hoạch, xây dựng đồng bộ ngay từ đầu dưới thời vua Hồ Hán Thương (tháng 8/1402), phù hợp với ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư và Đại Việt sử ký tiền biên.

Đàn tế Nam Giao là di tích thuộc Di sản văn hóa thế giới Thành nhà Hồ. Theo sử cũ, năm Canh thìn 1400, Hồ Quý Ly lên ngôi, lập ra triều đại nhà Hồ và lập kinh đô mới Tây Đô, còn gọi Tây Giai để phân biệt với Đông Đô (Thăng Long, Hà Nội). Năm 1402, vua Hồ Hán Thương, con trai thứ được Hồ Quý Ly truyền ngôi, đã lệnh cho xây dựng đàn tế Nam Giao và lễ tế Giao đầu tiên được tổ chức ngay trong năm đó.

Khu di tích Đàn tế Nam Giao được phát hiện từ những năm 1980, được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 1990 và công nhận là Di tích khảo cổ quốc gia vào tháng 10/2007. Theo đánh giá của các nhà khoa học, dù đã tồn tại hơn 600 năm, đàn tế Nam Giao thành nhà Hồ là đàn tế còn lại nguyên vẹn và quý giá nhất Việt Nam. Đàn tế Nam Giao là một trong ba hạng mục chính của vùng lõi Di sản thế giới Thành nhà Hồ.