Phòng chống sa sút trí tuệ: Biết càng sớm, hành động càng nhiều để bảo vệ trí nhớ

Chủ đề năm nay “Biết càng sớm - Hành động càng nhiều: Tầm quan trọng của chẩn đoán sa sút trí tuệ” đặt người bệnh, gia đình và cộng đồng trước một yêu cầu rõ ràng: Đừng chờ đến khi triệu chứng trở nên nghiêm trọng mới tìm kiếm sự trợ giúp.

Không phải cứ quên là sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ là hội chứng do nhiều bệnh lý của não gây ra, ảnh hưởng đến trí nhớ, tư duy và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất của sa sút trí tuệ, chiếm khoảng 60-70% số trường hợp. Sa sút trí tuệ thường gặp ở người lớn tuổi nhưng không phải là một phần bình thường của quá trình lão hóa.

Cộng đồng chung tay giúp đỡ người mắc sa sút trí tuệ. Ảnh minh hoạ

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có hơn 57 triệu người trên thế giới sống chung với sa sút trí tuệ và mỗi năm có gần 10 triệu trường hợp mới. Gánh nặng của bệnh không chỉ nằm ở suy giảm nhận thức mà còn tác động tới khả năng tự chủ, phẩm giá, an toàn, quan hệ gia đình và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Chi phí kinh tế toàn cầu ước tính khoảng 1,3 nghìn tỷ USD mỗi năm, trong đó khoảng một nửa đến từ hoạt động chăm sóc không được trả công của gia đình và bạn bè.

Điều đáng lưu ý là nhận thức xã hội về sa sút trí tuệ vẫn còn nhiều khoảng trống. Kỳ thị, sợ hãi và quan niệm sai lầm có thể khiến người có dấu hiệu bất thường trì hoãn đi khám, trong khi gia đình có xu hướng che giấu hoặc coi những thay đổi về trí nhớ, hành vi là “tuổi già”. Chính sự chậm trễ đó có thể làm mất đi cơ hội đánh giá nguyên nhân, lập kế hoạch chăm sóc và chủ động chuẩn bị cho những giai đoạn tiếp theo.

Chẩn đoán sớm mở thêm nhiều lựa chọn

Thông điệp trọng tâm của chiến dịch Tháng Alzheimer Thế giới 2026 là đưa chẩn đoán sớm trở thành một phần quan trọng trong ứng phó với sa sút trí tuệ. Chẩn đoán không đồng nghĩa với kết thúc hy vọng. Ngược lại, khi biết rõ tình trạng sức khỏe, người bệnh và gia đình có thêm cơ sở để lựa chọn phương án điều trị, chăm sóc và hỗ trợ phù hợp.

Một đánh giá y khoa đúng quy trình có thể giúp xác định liệu các biểu hiện suy giảm trí nhớ, tư duy hay thay đổi hành vi có liên quan đến sa sút trí tuệ hay một nguyên nhân khác có thể điều trị được. Từ kết quả đánh giá, người bệnh có thể được tư vấn về các biện pháp dùng thuốc hoặc không dùng thuốc, phục hồi chức năng, hoạt động nhận thức, dinh dưỡng, vận động và hỗ trợ xã hội phù hợp.

Chẩn đoán sớm cũng giúp người bệnh có thời gian trao đổi với gia đình về mong muốn chăm sóc, các quyết định liên quan đến cuộc sống và tài chính, đồng thời duy trì sự độc lập trong khả năng có thể. Với người chăm sóc, việc biết sớm giúp chuẩn bị kiến thức, tổ chức công việc, phân chia trách nhiệm và tìm kiếm các dịch vụ hỗ trợ thay vì rơi vào tình trạng bị động khi bệnh tiến triển.

Theo WHO, khoảng 45% nguy cơ sa sút trí tuệ có thể được phòng ngừa hoặc trì hoãn thông qua tác động vào các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi trong suốt vòng đời. Hướng dẫn cập nhật năm 2026 nhấn mạnh hoạt động thể lực, không hút thuốc, hạn chế rượu, chế độ ăn lành mạnh, duy trì hoạt động xã hội và nhận thức; đồng thời kiểm soát huyết áp, đường huyết, cholesterol, cân nặng, xử lý suy giảm thính lực và giảm phơi nhiễm ô nhiễm không khí. Đây là những biện pháp không chỉ tốt cho não bộ mà còn góp phần phòng ngừa nhiều bệnh không lây nhiễm.

Từ nhận thức đến hành động cộng đồng

Phòng, chống sa sút trí tuệ không phải nhiệm vụ riêng của ngành y tế. Người dân cần được tiếp cận thông tin chính xác; cơ sở y tế cần nâng cao năng lực phát hiện, đánh giá và tư vấn; gia đình cần được hướng dẫn chăm sóc; cộng đồng cần tạo môi trường thân thiện, hòa nhập và tôn trọng quyền của người sống chung với sa sút trí tuệ.

Đặc biệt, cần thay đổi cách nhìn: Người mắc sa sút trí tuệ vẫn là một con người với lịch sử, cảm xúc, nhu cầu và phẩm giá của mình. Họ cần được lắng nghe, được tham gia những hoạt động phù hợp, được tôn trọng khả năng ra quyết định trong phạm vi có thể và được bảo vệ khỏi phân biệt đối xử. Người chăm sóc cũng cần được quan tâm bởi chăm sóc kéo dài có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe thể chất, tinh thần, công việc và đời sống của chính họ.

Cộng đồng chung tay giúp đỡ người mắc sa sút trí tuệ

Ở cấp chính sách, việc xây dựng hệ thống chăm sóc liên tục từ dự phòng, phát hiện sớm, chẩn đoán, điều trị đến hỗ trợ sau chẩn đoán có ý nghĩa lâu dài, nhất là trong bối cảnh dân số đang già hóa nhanh. Các mô hình chăm sóc dựa vào cộng đồng, phục hồi chức năng, hoạt động xã hội, hỗ trợ tâm lý và dịch vụ nghỉ ngơi cho người chăm sóc cần được xem là những cấu phần thiết yếu, bên cạnh điều trị y khoa.

Tháng 9 vì thế không chỉ là thời điểm truyền thông về Alzheimer mà còn là lời nhắc mỗi người chủ động quan tâm sức khỏe não bộ từ hôm nay. Khi có biểu hiện suy giảm trí nhớ hoặc nhận thức kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc và giao tiếp, thay vì tự chẩn đoán hoặc mặc nhiên quy cho tuổi tác, hãy tìm đến cơ sở y tế để được đánh giá.

Với người cao tuổi, vận động, ngủ đủ, kiểm soát bệnh nền và giao tiếp xã hội là đầu tư cho sức khỏe não bộ.

Biết càng sớm không làm thay đổi quá khứ, nhưng có thể thay đổi cách người bệnh và gia đình chuẩn bị cho tương lai. Xóa bỏ kỳ thị, nâng cao hiểu biết, phát hiện sớm và hành động kịp thời chính là những bước thiết thực để người sống chung với sa sút trí tuệ được chăm sóc tốt hơn, duy trì phẩm giá và chất lượng cuộc sống lâu hơn.