Nhìn lại những chỉ dẫn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về kỹ năng làm báo: “Nghe, Hỏi, Thấy, Xem, Ghi”

Giữa dòng chảy công nghệ như vũ bão ấy, nhìn lại di sản tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người khai sinh nền báo chí cách mạng Việt Nam - chúng ta tìm thấy những giá trị cốt lõi mang tính thời sự. Trong đó, phương pháp luận làm báo được Người đúc kết ngắn gọn qua 5 từ: Nghe, Hỏi, Thấy, Xem, Ghi, trong bối cảnh hiện nay, 5 từ ấy trở thành điểm tựa vững chắc, một hệ phương pháp quý báu giúp báo chí chính luận giữ vững sứ mệnh.

Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là một nhà lãnh đạo thiên tài mà còn là một nhà báo vĩ đại với hơn 50 năm cầm bút, với hàng trăm bút danh khác nhau, Người đã để lại khối lượng di sản đồ sộ khoảng 2.000 bài báo bằng nhiều thứ tiếng như Việt, Hán, Anh, Pháp, Nga... Người nhìn nhận hoạt động “cầm bút” không phải là một nghề nghiệp giải trí hay nghệ thuật thuần túy, mà là một bộ phận hữu cơ cấu thành cuộc đấu tranh cách mạng, là công cụ để thực hiện mục tiêu độc lập, tự do cho dân tộc. Đối với Người, cái cốt lõi để làm nên một tác phẩm có sức nặng “xoay chuyển” chính là chất liệu từ thực tiễn và đạo đức của người cầm bút.

Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp gỡ phóng viên các cơ quan báo chí trong và ngoài nước tại Thủ đô Hà Nội (5/1968). Ảnh: TTXVN

Công nghệ không thể thay thế sự dấn thân thực tiễn - Kỹ năng “Thấy” và “Hỏi”

Trong kỷ nguyên số, các công cụ trí tuệ nhân tạo có thể tổng hợp hàng triệu dữ liệu, viết nên một bài báo tổng thuật chỉ trong vài giây. Thế nhưng, máy móc và thuật toán không bao giờ có thể thay thế được hai bước cốt lõi trong phương pháp Hồ Chí Minh: “Thấy” và “Hỏi”.

Bác dạy: “Thấy: mình phải đi đến, xem xét mà thấy”(1). Người yêu cầu người cầm bút phải thâm nhập thực tế, tận mắt chứng kiến, lăn lộn vào phong trào quần chúng, tuyệt đối tránh việc “ngồi trong phòng giấy mà viết”(2). Một bài viết chính luận thực sự có sức mạnh “phò chính trừ tà”, lay động lòng người hay đủ sức nặng để góp phần thay đổi một chính sách, một luật định, bắt buộc phải là kết quả của sự dấn thân. Nếu không có sự thấu cảm từ thực tiễn, bài viết sẽ chỉ là những vỏ bọc ngôn từ sáo rỗng, khô khan.

Bên cạnh đó, bước “Hỏi” nghĩa là “hỏi những người đi xa về, hỏi nhân dân, hỏi bộ đội những việc, những tình hình ở các nơi”(3) chính là cơ chế khai thác dữ liệu sống và kiểm chứng thông tin. Trong thực tiễn báo chí hiện đại, việc đặt câu hỏi cho những người đi sâu sát cơ sở không chỉ giúp nhà báo có cái nhìn đa chiều, toàn cảnh về tình hình các địa phương mà còn là giải pháp kiểm tra chéo thông tin. Ở thời đại mà các báo cáo, số liệu có thể được làm đẹp bằng kỹ thuật, việc “hỏi” tận gốc rễ giúp người làm báo nắm được bản chất sự vật, hiện tượng, mang lại tính thiết thực cho bài viết theo đúng phương châm “nói có sách, mách có chứng”(4) của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Kỹ năng định hướng, sàng lọc trước vấn nạn nhiễu loạn thông tin - Kỹ năng “Nghe” và “Xem”

Thách thức lớn nhất của báo chí trong kỷ nguyên số không còn là thiếu thông tin, mà là sự quá tải và nhiễu loạn thông tin. Đây cũng là môi trường lý tưởng để các thế lực thù địch thực hiện các chiến dịch truyền thông xảo quyệt, truyền thông “bẩn”, độc hại... Như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng vạch trần, các thế lực đế quốc như Pháp, Mỹ “Mỗi năm, các báo chí nước ngoài đăng tài liệu tuyên truyền của Mỹ cộng lại hơn 4 vạn trang báo (bằng 16 vạn trang báo Cứu quốc). Mỗi năm ở các nước in hơn 200 quyển sách khen Mỹ và chống cộng, mỗi quyển ra từ 3 nghìn đến 10 vạn bản”(5) hay “Chỉ ở Pháp mà thôi, mỗi năm chúng tiêu 2.450 triệu quan vào việc tuyên truyền nhồi sọ”(6), bóp méo sự thật, tạo thông tin giả để đánh vào tâm lý nhân dân. Người cảnh báo: “Địch tuyên truyền xảo quyệt và bền bỉ... “Giọt nước rỏ lâu, đá cũng mòn”. Cho nên không khỏi có một số đồng bào bị địch tuyên truyền mãi mà hoang mang”(7). Trước sự tinh vi đó của dòng chảy thông tin, hai kỹ năng “Nghe” và “Xem” theo chỉ dẫn của Hồ Chí Minh chính là bộ lọc tư duy không thể thiếu cho các nhà báo, cụ thể:

(1) Phải “Nghe” có chọn lọc và hướng về cơ sở: Bác căn dặn, cần “lắng tai nghe các cán bộ, nghe các chiến sĩ, nghe đồng bào”(8). Nghe ở đây là để lấy tài liệu, để thấu hiểu tâm tư, nguyện vọng đích thực của quần chúng Nhân dân. Nhà báo hiện đại cần biết lắng nghe những phản hồi từ xã hội để không bị lạc lối giữa những xu hướng ảo (trending) trên mạng xã hội, từ đó đưa ra tiếng nói chính nghĩa bảo vệ nhân dân.

(2) Phải “Xem” với tư duy mở và tầm nhìn toàn cầu: Bác chỉ rõ, cần “Xem báo chí, xem sách vở. Xem báo chí trong nước, xem báo chí nước ngoài”(9). Bản thân Người là minh chứng cho một tư duy toàn cầu khi liên tục cập nhật, nghiên cứu báo chí quốc tế để định vị cách mạng Việt Nam. Nhà báo chính luận ngày nay, muốn đấu tranh phản bác hiệu quả các luận điệu xuyên tạc, bẻ gãy các tin đồn thất thiệt, bắt buộc phải “Xem” rộng, hiểu sâu, nắm vững cả cơ sở lý luận lẫn thực tiễn quốc tế để có những lập luận sắc bén, không rơi vào cái nhìn phiến diện, một chiều.

Tại Đại hội lần thứ III Những người viết báo Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén” (8/9/1962).

Từ “Ghi” chép tư liệu đến số hóa tri thức và trách nhiệm người cầm bút

Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ dẫn bước quan trọng cuối cùng trong 5 kỹ năng làm báo là “Ghi”, nghĩa là ghi lại “những cái gì đã nghe, đã thấy, đã hỏi được, đã đọc được”(10). Trong bối cảnh số hóa hiện nay, việc “Ghi” không đơn thuần chỉ dừng lại ở trang sổ tay mà đã phát triển thành việc lưu trữ, quản lý dữ liệu lớn, xây dựng hệ thống tư liệu điện tử một cách khoa học.

Tuy nhiên, dù hình thức ghi chép có thay đổi từ mực bút sang bàn phím hay file ghi âm, bản chất của “Ghi” vẫn là sự chuẩn bị nghiêm túc, cẩn trọng trước khi đặt bút. Ghi chép chính xác giúp bài viết đảm bảo tính chân thực - sinh mệnh của báo chí Cách mạng. Bác luôn nhắc nhở: “Không nên chỉ viết cái tốt mà giấu cái xấu. Nhưng phê bình phải đúng đắn. Nêu cái hay, cái tốt, thì phải có chừng mực, chớ phóng đại”(11).

Sự kết hợp nhuần nhuyễn 5 kỹ năng này đã tạo nên những tác phẩm báo chí, văn kiện chính trị có sức mạnh làm rung chuyển thời cuộc của Hồ Chí Minh, từ những bài báo đanh thép như Tâm địa thực dân đến các văn kiện lịch sử như Tuyên ngôn Độc lập, Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến… Ngòi bút của Người luôn vững chắc và sắc bén vì Người có một tinh thần thép và một quy trình làm việc khoa học. Người căn dặn nhà báo phải có dũng khí, không để ngòi bút bị tha hóa bởi tiền tài, danh vọng hay áp lực cường quyền; phải luôn nhớ rằng “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”(12). Trong thời đại số, trách nhiệm ngòi bút ấy chính là việc không bẻ cong sự thật vì lượt xem (view) hay tương tác (like), giữ cho dòng chảy thông tin luôn trong sạch.

Năm kỹ năng Nghe, Hỏi, Thấy, Xem, Ghi mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ dẫn chính là năm bước phương pháp luận cốt lõi tạo nên sức mạnh cho báo chí Cách mạng Việt Nam. Trải qua gần một thế kỷ, thế giới đã chứng kiến những bước nhảy vọt về công nghệ truyền thông, từ báo in, phát thanh đến báo chí đa phương tiện dựa trên nền tảng trí tuệ nhân tạo. Công nghệ có thể thay đổi phương thức hiển thị, thay đổi tốc độ truyền tải thông tin, nhưng không bao giờ có thể thay thế được bản chất của sự dấn thân, lòng trung thực và cái tâ. của người cầm bút.

Để xây dựng được những tác phẩm báo chí chính luận xuất sắc, có tầm vóc và đủ sức nặng “xoay chuyển thời cuộc”, định hướng dư luận trước những cơn bão thông tin sai lệch ngày nay, người làm báo hiện đại không thể chỉ ngồi trước màn hình máy tính. Chúng ta có thể dùng công nghệ làm công cụ bổ trợ mạnh mẽ, nhưng cũng không thể thiếu tư duy, đạo đức, sự lăn lộn thực tiễn. Giữ vững ngòi bút “phò chính trừ tà”, lấy thực tiễn l,àm nền tảng, lấy Nhân dân làm đối tượng phục vụ chính là cách tốt nhất để báo chí cách mạng tiếp tục đồng hành và thúc đẩy sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.

(*) Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

(**) Phó Giám đốc Trung tâm chính trị Mai Sơn, Sơn La

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.206

(2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.6, tr.103

(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.206

(4) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.208

(5) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.7, tr.454

(6) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.7, tr.454

(7)Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.491

(8) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.206

(9) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.206

(10) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.206

(11) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.8, tr.206

(12) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb.Chính trị quốc gia Sự thật, H.2011, t.13, tr.466