Biến kinh tế bạc thành động lực tăng trưởng mới trong bối cảnh già hóa dân số

Từ truyền thống “tôn lão, trọng hiền” của dân tộc, quan điểm của Đảng và Nhà nước luôn xác định NCT là vốn quý của xã hội. Hơn 80 năm trước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định trách nhiệm lớn lao của các bậc phụ lão đối với vận mệnh đất nước. Tư tưởng đó tiếp tục được kế thừa và phát triển trong các chủ trương, chính sách hiện nay. Đảng, Nhà nước luôn đặc biệt quan tâm chăm lo và tạo điều kiện cho sự đóng góp của cộng đồng NCT, tạo nền tảng chính trị, pháp lý của kinh tế bạc tại Việt Nam.

Những nền tảng nhận thức và chính sách đang hình thành

Phát biểu kết luận Hội nghị, Thủ tướng nhấn mạnh hai yếu tố nền tảng trong nhận thức về phát triển kinh tế bạc. 1. Già hóa dân số không còn đơn thuần là nguy cơ hay áp lực, mà là nguồn lực xã hội to lớn. NCT được ví như “những pho từ điển sống”, là “kho tàng trí tuệ”, “thế hệ vàng” của đất nước về truyền thống, kinh nghiệm quản lý, quản trị, kỹ năng sản xuất, tri thức sáng tạo... 2. Nguồn lực NCT là vốn quý của dân tộc, là lực lượng quan trọng của đất nước, là chỗ dựa nền tảng của gia đình và xã hội; vừa là người “gieo hạt”, vừa là người “nuôi dưỡng”, “trao truyền”, tạo động lực, truyền cảm hứng đối với các thế hệ - như Tổng Bí thư Tô Lâm từng khẳng định: “NCT Việt Nam thực sự là chỗ dựa vững chắc, giữ cho nước nhà ổn định, hòa bình để phát triển bền vững và tiến cùng thời đại”.

Từ góc nhìn đó, “kinh tế bạc” không chỉ là một ngành kinh tế mới, mà còn là cách tiếp cận toàn diện về phát triển con người trong bối cảnh già hóa dân số.

Chủ tịch Hội NCT Việt Nam Nguyễn Thanh Bình báo cáo tại Hội nghị.

Trong những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước xây dựng khung chính sách thích ứng với già hóa dân số. Nhiều văn bản quan trọng đã được ban hành, như Chiến lược quốc gia về NCT, các chương trình chăm sóc sức khỏe NCT và các chính sách điều chỉnh tuổi nghỉ hưu nhằm duy trì lực lượng lao động.

Theo đánh giá của Thủ tướng, nhận thức về kinh tế bạc đang ngày càng được nâng cao. Chăm sóc sức khỏe NCT không chỉ là vấn đề y tế hay an sinh xã hội mà còn là một ngành kinh tế giàu tiềm năng, có thể mở ra dư địa tăng trưởng mới cho đất nước. Việt Nam đã và đang hình thành khung chính sách cho thích ứng già hóa. Tuổi nghỉ hưu đã được điều chỉnh theo Bộ luật Lao động và Nghị định 135/2020/NĐ-CP nhằm duy trì lực lượng lao động (nam lên 62 tuổi vào năm 2028; nữ lên 60 tuổi vào năm 2035). Bên cạnh đó, một số mô hình cộng đồng như CLB liên thế hệ tự giúp nhau đã được triển khai ở nhiều địa phương, góp phần hỗ trợ chăm sóc, sinh hoạt xã hội và tạo sinh kế cho NCT. Những mô hình này cho thấy khi được tạo điều kiện, NCT vẫn có thể tiếp tục đóng góp tích cực cho cộng đồng.

Quan trọng hơn, cách tiếp cận đối với NCT đang dần thay đổi. Nếu trước đây họ thường được nhìn nhận chủ yếu như nhóm thụ hưởng chính sách, thì nay đã được xác định là một nguồn lực phát triển. NCT vừa là chủ thể, vừa là khách thể, vừa là trung tâm của phát triển kinh tế bạc. Thủ tướng đã chỉ rõ sự chuyển đổi tư duy này qua nhiều phương diện: Từ lực lượng nghỉ hưu sang nguồn lực tái đóng góp; từ NCT thụ động sang chủ động; từ đối tượng thụ hưởng sang động lực phát triển; từ gánh nặng y tế sang tài sản xã hội; từ tập trung chữa bệnh sang phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe; từ tư duy bảo đảm an sinh sang tư duy đầu tư tạo giá trị mới…

Mục tiêu phát huy vai trò kinh tế của NCT đã được đặt ra cụ thể thông qua Quyết định 379/QĐ-TTg ngày 20/02/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án NCT tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp, tạo việc làm.

Những khoảng trống cần được lấp đầy

Dù đạt được những kết quả bước đầu, phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Trước hết, khung chính sách cho lĩnh vực này chưa thực sự đồng bộ. Cơ chế thúc đẩy các ngành kinh tế liên quan đến NCT chưa được khai mở mạnh mẽ, trong khi nguồn lực xã hội hóa còn hạn chế.

Hệ thống chăm sóc dài hạn cho NCT vẫn còn yếu, chất lượng chăm sóc NCT chưa cao, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của xã hội. Điều này không chỉ tạo áp lực cho gia đình mà còn làm gia tăng gánh nặng đối với ngân sách và hệ thống y tế. Bên cạnh đó, vai trò kinh tế của NCT chưa được phát huy đầy đủ như một lực lượng lao động, tiêu dùng và đổi mới; chất lượng hoạt động mô hình CLB LTHTGN chưa đi vào chiều sâu, đồng đều. Trong khi ở nhiều quốc gia, NCT vẫn tiếp tục tham gia thị trường lao động, khởi nghiệp hoặc đóng góp kinh nghiệm quản lý, thì tại Việt Nam, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác hiệu quả.

Theo Thủ tướng, nguyên nhân chủ yếu là do quá trình già hóa dân số ở Việt Nam diễn ra nhanh khi đất nước “chưa kịp giàu” và hệ sinh thái dịch vụ dành cho NCT chưa được phát triển tương xứng; tư duy chính sách còn thiên về bảo trợ, nguồn lực và năng lực triển khai ở địa phương chưa đồng đều.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm.

Ba trụ cột của hệ sinh thái kinh tế bạc

Từ thực tiễn quốc tế và điều kiện của Việt Nam, Thủ tướng Phạm Minh Chính thẳng thắn chỉ ra một số bài học kinh nghiệm: (1) Phải nhận thức già hóa dân số không chỉ là áp lực an sinh mà còn là không gian phát triển, tăng trưởng mới; (2) Chính sách, giải pháp phải chú trọng hiệu quả, khả thi, xuất phát từ mô hình cụ thể, có kết quả cân đong, đo đếm được; (3) Cần chú trọng hoàn thiện thể chế, bảo đảm sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, các địa phương, các tổ chức liên quan và cộng đồng doanh nghiệp theo hướng liên ngành, tạo ra hệ sinh thái kinh tế bạc; (4) Người đứng đầu các cấp, các ngành, các cơ quan quan tâm phát triển kinh tế bạc và phát huy vai trò NCT.

Đồng thời xác định ba trụ cột quan trọng trong phát triển kinh tế bạc. Thứ nhất, NCT là trung tâm; vừa là nguồn lực cung (với vai trò là nguồn lao động giá trị, từng trải, giàu kinh nghiệm, bản lĩnh); vừa là động lực cầu (với vai trò là lực lượng tiêu dùng quyền lực, có khả năng chi tiêu nhất là cho chăm sóc sức khỏe, học tập và du lịch). Thứ hai, doanh nghiệp giữ vai trò trọng tâm sáng tạo, thực thi, với trách nhiệm xã hội và môi trường làm việc thân thiện với NCT. Sự tham gia của khu vực doanh nghiệp sẽ quyết định khả năng hình thành và phát triển thị trường cho các sản phẩm, dịch vụ dành cho NCT. Thứ ba, Nhà nước đóng vai trò “kiến trúc sư”, kiến tạo thể chế, xây dựng hành lang pháp lý và các chính sách khuyến khích đầu tư, đồng thời bảo đảm hệ thống an sinh xã hội vững chắc.

Ba trụ cột này tạo thành “kiềng ba chân” của hệ sinh thái kinh tế bạc - nơi chính sách, thị trường và xã hội cùng phối hợp để khai thác hiệu quả nguồn lực từ già hóa dân số.

Năm trọng tâm hành động trong giai đoạn tới

Để biến kinh tế bạc thành động lực tăng trưởng, Thủ tướng yêu cầu thống nhất chung về tư duy, nhận thức: Phát triển kinh tế bạc đồng bộ, hài hòa giữa văn hóa với chính trị, kinh tế và xã hội, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo; Phát triển kinh tế bạc với tinh thần chuyển từ “gánh nặng già hóa” sang “cơ hội phát triển kinh tế” gắn với thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Chiến lược quốc gia về NCT đến năm 2035, tầm nhìn 2045; Phát triển kinh tế bạc đặt trong một tổng thể nhất quán “Đảng lãnh đạo - Nhà nước kiến tạo - Công tư đồng hành - Cơ chế mở lối - Nguồn lực khơi thông - Công nghệ dẫn dắt - Xã hội đồng thuận - Nhân dân hạnh phúc - Đất nước phát triển”.

Và chỉ đạo năm trọng tâm hành động. 1. Nâng cao nhận thức xã hội về già hóa dân số và vai trò của NCT. Đây là điều kiện tiên quyết để thay đổi tư duy chính sách và thúc đẩy sự tham gia của toàn xã hội. 2. Phát triển hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe NCT, bao gồm các mô hình chăm sóc dài hạn, cơ sở y tế chuyên sâu, cũng như các thiết chế cộng đồng như CLB và không gian sinh hoạt dành cho NCT. 3. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các dịch vụ dành cho NCT như du lịch dưỡng sinh, nhà ở thân thiện, công nghệ y tế và bảo hiểm hưu trí. 4. Phát huy vai trò của NCT trong đời sống xã hội, từ giáo dục truyền thống, tư vấn, đến tham gia phát triển kinh tế gia đình và cộng đồng. 5. Tăng cường vai trò của các tổ chức đại diện cho NCT trong việc tham gia xây dựng chính sách, kết nối nguồn lực và bảo vệ quyền lợi của cộng đồng này…

Cả xã hội cùng vào cuộc…

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính yêu cầu các bộ, ngành và địa phương tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế bạc theo hướng bao trùm, bền vững và dài hạn. Trước hết, cần khẩn trương xây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển kinh tế bạc, đưa nội dung này vào chiến lược và kế hoạch phát triển của quốc gia, ngành, lĩnh vực và địa phương; đổi mới tư duy chính sách từ bảo trợ sang kiến tạo phát triển, phát huy vai trò của NCT; đồng thời ban hành cơ chế đủ mạnh khuyến khích đầu tư vào các lĩnh vực như chăm sóc sức khỏe, công nghệ hỗ trợ, nhà ở, tài chính và bảo hiểm.

Thủ tướng giao Bộ Y tế chủ trì hoàn thiện Nghị quyết của Chính phủ về Chiến lược Quốc gia thích ứng với già hóa dân số gắn với phát triển kinh tế bạc, nghiên cứu xây dựng Luật NCT (sửa đổi) và đề xuất thí điểm mô hình cơ sở y tế phức hợp chăm sóc NCT, “Làng Hạnh phúc”. Bộ Tài chính xây dựng Chiến lược kinh tế bạc đến năm 2045; Bộ Ngoại giao xây dựng Đề án tăng cường hợp tác quốc tế về NCT và tổ chức hội nghị bên lề APEC 2027 về kinh tế bạc; Bộ Công Thương nghiên cứu mô hình hệ sinh thái kinh tế bạc; Bộ Khoa học và Công nghệ thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, hỗ trợ NCT tham gia chuyển đổi số và khởi nghiệp. Giao Bộ Nội vụ hướng dẫn kiện toàn tổ chức Hội NCT cơ sở và tham mưu cơ chế tạo việc làm cho NCT; Bộ Công an xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về NCT. Các địa phương được yêu cầu chủ động rà soát chính sách, ưu tiên nguồn lực phát triển hạ tầng và dịch vụ phục vụ NCT, nhân rộng mô hình hiệu quả, thúc đẩy học tập suốt đời và phát huy vai trò NCT trong cộng đồng.

Thủ tướng đề nghị Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên tăng cường tuyên truyền, tạo đồng thuận xã hội về phát triển kinh tế bạc; phối hợp triển khai các chương trình, đề án liên quan, góp phần biến kinh tế bạc thành động lực mới cho phát triển đất nước trong bối cảnh già hóa dân số.

Đối với Hội NCT Việt Nam, Thủ tướng cơ bản đồng ý về nguyên tắc với các kiến nghị của Hội, đồng thời đề nghị Hội chủ trì tổ chức Diễn đàn Kinh tế bạc năm 2026 với chủ đề “Đối thoại chính sách phát triển kinh tế bạc”; chủ động tham mưu Ban Bí thư tổng kết Chỉ thị 59-CT/TW để đề xuất chủ trương mới về sự nghiệp NCT. Thủ tướng cũng giao các bộ, ngành phối hợp chặt chẽ với Hội trong triển khai các chương trình, đề án, nhiệm vụ liên quan đến phát triển kinh tế bạc...

Hướng tới một xã hội già hóa tích cực

Thông điệp xuyên suốt trong chỉ đạo của Thủ tướng là phải chủ động thích ứng với già hóa dân số bằng tư duy mới và hành động quyết liệt. Già hóa dân số là xu thế tất yếu, nhưng cách ứng xử với xu thế đó sẽ quyết định tương lai phát triển của mỗi quốc gia. Nếu được định hướng đúng, kinh tế bạc không chỉ tạo ra thị trường mới mà còn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và củng cố nền tảng an sinh xã hội. Quan trọng hơn, phát triển kinh tế bạc cũng là cách thể hiện trách nhiệm và sự tri ân đối với thế hệ đi trước - những người đã đóng góp cả cuộc đời cho sự phát triển của đất nước.

Trong tầm nhìn đó, NCT không chỉ là nhân chứng của lịch sử mà còn là chủ thể của tương lai. Khi được tạo điều kiện để sống khỏe, sống vui và tiếp tục cống hiến, họ sẽ trở thành nguồn lực quý báu, góp phần xây dựng một xã hội nhân văn, phát triển và bền vững. Đó cũng chính là tinh thần mà Thủ tướng Phạm Minh Chính gửi gắm: Phát huy trí tuệ, kinh nghiệm và vai trò nêu gương của NCT, để cùng toàn xã hội kiến tạo một kỷ nguyên phát triển mới - nơi già hóa dân số không còn là gánh nặng, mà trở thành cơ hội phát triển của đất nước.