Ngọc hóa: Hướng tiếp cận mới trong lưu giữ và tưởng niệm người đã khuất

Tọa đàm thu hút gần 100 đại biểu là đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, nhà khoa học, chuyên gia trong lĩnh vực lịch sử, văn hóa, môi trường, quy hoạch đô thị, tôn giáo, cùng đại diện các tổ chức xã hội, doanh nghiệp và cơ quan báo chí. Chương trình do PGS.TS Vũ Văn Phúc, Viện trưởng Viện Kinh tế và Dịch vụ nhân sinh, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, nguyên Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương chủ trì.

Các đại biểu chủ trì Tọa đàm

Tìm lời giải cho áp lực quỹ đất và môi trường đô thị

Tại tọa đàm, các tham luận tập trung phân tích cơ sở khoa học, giá trị văn hóa, tính khả thi, những điều kiện cần thiết để Ngọc hóa trở thành một phương thức lưu giữ di cốt, tưởng niệm người đã khuất. Các chuyên gia cũng đặt vấn đề về khả năng ứng dụng công nghệ mới trong bối cảnh đô thị hóa, quỹ đất ngày càng hạn hẹp, yêu cầu bảo vệ môi trường, đồng thời nhấn mạnh việc tôn trọng phong tục, tín ngưỡng và nguyện vọng của mỗi gia đình.

Thực tế, Hà Nội đang chịu áp lực ngày càng lớn về quỹ đất nghĩa trang, nhất là khi thành phố triển khai các dự án phát triển đô thị quy mô lớn. Việc bố trí không gian an táng không chỉ là bài toán quy hoạch, hạ tầng, môi trường mà còn phải hài hòa với phong tục, tín ngưỡng và nhu cầu tưởng niệm của người dân. Trong bối cảnh đó, Ngọc hóa được đưa ra nghiên cứu như một phương thức lưu giữ di cốt mới, có khả năng giảm nhu cầu sử dụng đất, đồng thời mở ra hướng tổ chức không gian tưởng niệm tập trung, phù hợp với định hướng phát triển đô thị xanh, bền vững.

Theo nội dung trình bày tại tọa đàm, Ngọc hóa là quá trình ứng dụng công nghệ, sử dụng nhiệt độ và áp suất cao để chuyển hóa các thành phần khoáng chất trong tro cốt sau hỏa táng thành tinh thể rắn có hình thức tương tự ngọc, gọi là Linh Ngọc. Với kích thước nhỏ gọn, Linh Ngọc có thể được lưu giữ trong bài vị, tháp pha lê, vật phẩm tưởng niệm hoặc không gian thờ tự chuyên biệt. Phương thức này tạo điều kiện tổ chức các mô hình lưu giữ tập trung, đa tầng, đồng thời bổ sung lựa chọn cho các gia đình trong việc gìn giữ di cốt người thân.

Quang cảnh buổi Tọa đàm

PGS.TS Vũ Văn Phúc nhận định, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội và khoa học - công nghệ, các hình thức an táng cũng thay đổi để thích ứng với điều kiện sống. Từ địa táng truyền thống đến hỏa táng, những hướng nghiên cứu mới như Ngọc hóa, mỗi phương thức đều đặt ra yêu cầu hài hòa giữa nhu cầu tưởng niệm, điều kiện thực tế, trách nhiệm bảo vệ môi trường. Theo ông, Ngọc hóa không chỉ được xem xét ở khả năng giảm áp lực cho các nghĩa trang mà còn có thể góp phần hình thành những không gian tưởng niệm tập trung, trang nghiêm, thuận tiện cho việc thăm viếng. Tuy nhiên, trước khi tính đến ứng dụng thực tiễn, cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở khoa học, pháp lý, đánh giá mức độ phù hợp điều kiện văn hóa Việt Nam.

Về phương diện công nghệ, khả năng tạo tinh thể có độ ổn định để lưu giữ lâu dài là vấn đề cần được kiểm chứng. Các đặc tính vật liệu, độ bền, mức độ an toàn, tác động môi trường phải được nghiên cứu, đánh giá theo những tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp. Kinh nghiệm ứng dụng một số công nghệ chuyển hóa, lưu giữ tro cốt tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan cũng có thể là nguồn tham khảo trong quá trình nghiên cứu, lựa chọn giải pháp cho Việt Nam.

TS. Tống Ngọc Thanh, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Nước và Môi trường Việt Nam cho rằng, Hà Nội nên tạo điều kiện nghiên cứu, thí điểm Ngọc hóa có kiểm soát, trên nguyên tắc tự nguyện, công khai thông tin, gắn với phương án lưu giữ cụ thể. Trọng tâm là hoàn thiện quy trình thử nghiệm, kiểm tra độ bền; đánh giá tác động đến sử dụng đất, vật liệu, năng lượng, nước và môi trường. Theo ông, quá trình này cần có bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng, công bố đầy đủ kết quả, giới hạn thử nghiệm; ưu tiên tận dụng hạ tầng phù hợp quy hoạch, minh bạch chi phí, bảo đảm sự đồng thuận của gia đình. Chỉ nên xem xét mở rộng khi hiệu quả, các điều kiện kiểm soát đã được chứng minh.

Các đại biểu dự Tọa đàm

Kết hợp tiến bộ khoa học với giá trị văn hóa, nhân văn

Bên cạnh công nghệ và hiệu quả sử dụng đất, Ngọc hóa còn đặt ra vấn đề về sự tiếp nối các giá trị văn hóa, tinh thần của người Việt. Truyền thống thờ cúng tổ tiên, tưởng nhớ người đã khuất, gìn giữ cội nguồn gia đình được trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, một phương thức lưu giữ di cốt mới không chỉ cần đáp ứng yêu cầu kỹ thuật mà còn phải tôn trọng phong tục, tín ngưỡng, đạo lý hiếu nghĩa.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Kim Dung, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội cho rằng, trong văn hóa Việt Nam, tưởng nhớ tổ tiên, người đã khuất là biểu hiện của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn, sự gắn kết giữa các thế hệ. Việc thờ cúng, gìn giữ phần mộ không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn góp phần trao truyền ký ức, tình cảm, những giá trị đạo đức trong gia đình.

Theo bà, Ngọc hóa không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến tình cảm, niềm tin và phong tục. Hình thức này có thể bổ sung một lựa chọn lưu giữ vật phẩm tưởng niệm nếu được nghiên cứu phù hợp, tôn trọng truyền thống, nguyện vọng của gia đình, đồng thời đáp ứng yêu cầu khoa học, pháp lý. Trong bối cảnh đô thị hóa, mô hình gia đình, điều kiện sinh sống thay đổi, việc tìm hiểu những phương thức mới cần dựa trên thông tin khách quan, giúp người dân hiểu đúng, tự nguyện lựa chọn.

Ông Nguyễn Xuân Lập, Trưởng ban Chăm sóc NCT, Trung ương Hội NCT Việt Nam

Từ góc độ công tác chăm sóc và phát huy vai trò NCT, ông Nguyễn Xuân Lập, Trưởng ban Chăm sóc NCT, Trung ương Hội NCT Việt Nam cho rằng, với vốn sống, kinh nghiệm, sự am hiểu truyền thống gia đình, dòng họ, NCT có vai trò quan trọng trong việc tiếp cận, tìm hiểu, lan tỏa những giá trị của Ngọc hóa. Đây là hướng ứng dụng khoa học mới, thể hiện sự kết hợp giữa tiến bộ công nghệ với nhu cầu gìn giữ tình cảm, giá trị tâm linh, ký ức gia đình. Tiếng nói của NCT từ góc độ văn hóa, truyền thống sẽ góp phần giúp cộng đồng hiểu đúng về phương thức này, đồng thời bảo đảm việc tiếp cận những giải pháp mới không tách rời các giá trị gia đình, đạo lý dân tộc.

Ở góc độ ứng dụng công nghệ, TS. Nguyễn Xuân Khoát, Trưởng phòng Quản lý Khoa học, Viện Kinh tế và Dịch vụ nhân sinh, giảng viên Trường Đại học Tài chính - Marketing (UFM), đề xuất giai đoạn 2026–2030 cần ưu tiên nghiên cứu, hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật, số hóa, mã định danh, dữ liệu không gian và quy trình truy xuất nguồn gốc dịch vụ Ngọc hóa di cốt. Ông Khoát đề xuất nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phục dựng tư liệu, dự báo nhu cầu lưu trữ và quản lý hệ thống tưởng niệm thông minh. Các giải pháp này cần được đánh giá về tác động xã hội, văn hóa, bảo đảm tính trang nghiêm, phù hợp đạo lý truyền thống. Việc ứng dụng công nghệ cần hướng tới nâng cao tính minh bạch, thuận tiện trong quản lý, lưu giữ, nhưng không làm mất đi ý nghĩa tinh thần của hoạt động tưởng niệm.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm sau buổi Tọa đàm

Các ý kiến tại tọa đàm cho rằng, Ngọc hóa mở ra hướng nghiên cứu mới trong lưu giữ, tưởng niệm người đã khuất ở đô thị hiện đại. Tuy nhiên, để ứng dụng cần kiểm chứng cơ sở khoa học, công nghệ, độ an toàn, tác động môi trường; đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý, tiêu chuẩn dịch vụ, quy trình bảo quản lâu dài. Việc thí điểm phải bảo đảm tự nguyện, minh bạch, tôn trọng phong tục, tín ngưỡng và quyền lựa chọn của người dân. Chương trình có sự đồng hành của Công ty Cổ phần Bảo Tín An Lạc, góp phần kết nối nghiên cứu khoa học với thực tiễn, hướng tới giải pháp tưởng niệm hiện đại, hài hòa giá trị truyền thống.