Từ chuyển đổi nhân khẩu học đến cơ hội phát triển

UNFPA là đối tác lâu dài và tin cậy của Chính phủ Việt Nam, phối hợp với các Bộ, ngành và tổ chức xã hội nhằm bảo đảm rằng già hóa dân số không bị nhìn nhận như một gánh nặng, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội và động lực cho phát triển bền vững dựa trên quyền con người. Thông qua tư vấn chính sách dựa trên bằng chứng, tăng cường hệ thống và các can thiệp ở cấp cộng đồng, UNFPA hỗ trợ Việt Nam chủ động thích ứng với biến đổi nhân khẩu học, bảo vệ quyền và nhân phẩm của NCT, trao quyền cho cộng đồng và giúp các thế hệ trẻ chuẩn bị tốt hơn cho vòng đời của mình.

Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc hỗ trợ người cao tuổi sau cơn bão Yagi.

Thúc đẩy chương trình nghị sự về dân số và phát triển dựa trên quyền và dữ liệu

UNFPA hợp tác chặt chẽ với Tổng cục Thống kê, Bộ Y tế và Hội NCT Việt Nam hỗ trợ các cuộc tổng điều tra dân số, điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình; củng cố các hệ thống dữ liệu hành chính cũng như thực hiện các phân tích nhân khẩu học chuyên sâu. Những nỗ lực này giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn và ứng phó hiệu quả với các chuyển dịch nhân khẩu học then chốt, bao gồm già hóa dân số, mức sinh thay đổi, di cư nội địa và quá trình đô thị hóa nhanh chóng.

Song song đó, UNFPA là đối tác chủ chốt trong đánh giá Kinh tế Chăm sóc và cung cấp các khuyến nghị chính sách nhằm chuẩn bị cho tương lai, đồng thời hỗ trợ kĩ thuật cho việc xây dựng và quản trị chương trình nghị sự Kinh tế bạc. Việc lồng ghép các xu hướng dân số vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, cải cách an sinh xã hội và chiến lược phát triển nguồn nhân lực góp phần bảo đảm rằng các chính sách quốc gia mang tính chủ động, dự phòng và dựa trên bằng chứng cập nhật, thay vì phản ứng thụ động trước các biến động.

Chủ tịch Hội NCT Việt Nam Nguyễn Thanh Bình tặng lịch tết cho ông Matthew Jackson

Ứng phó với già hóa dân số nhanh: Từ thí điểm đến chính sách và thực tiễn

Già hóa dân số là một trong những siêu xu hướng quan trọng nhất của thế kỉ 21. Mặc dù đặt ra những thách thức đáng kể đối với các hệ thống kinh tế - xã hội, đây đồng thời là minh chứng cho những tiến bộ trong chăm sóc sức khỏe và phát triển con người. Một hệ quả tất yếu của quá trình này là nhu cầu ngày càng tăng đối với dịch vụ chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là đối với các bệnh mạn tính và bệnh không lây nhiễm.

Tại Việt Nam, các thách thức nổi bật bao gồm khả năng tiếp cận còn hạn chế đối với dịch vụ chăm sóc dài hạn tích hợp và mức độ bảo đảm an ninh thu nhập chưa đầy đủ, với khoảng 76% NCT không có lương hưu. Phân tích của UNFPA cho thấy nguy cơ nghèo đói ở tuổi già có xu hướng gia tăng, đặc biệt đối với phụ nữ cao tuổi, cư dân nông thôn, người dân tộc thiểu số và những người từng làm việc trong khu vực phi chính thức.

Theo phân tích, trung bình mỗi người Việt Nam trải qua khoảng 42 năm thâm hụt kinh tế trong vòng đời, so với 31 năm thặng dư kinh tế, dẫn đến thâm hụt ròng 11 năm theo chu kì sống. Khoảng cách ngày càng lớn giữa tuổi thọ (74,7 tuổi) và tuổi thọ khỏe mạnh (65,4 tuổi) đồng nghĩa với việc nhiều NCT phải sống gần một thập kỉ với bệnh tật hoặc suy giảm chức năng, thường trong bối cảnh thiếu dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp và an ninh thu nhập đầy đủ. Những xu hướng này cho thấy già hóa dân số cần được nhìn nhận như một vấn đề mang tính cấu trúc của phát triển kinh tế - xã hội, chứ không chỉ là một mối quan tâm về phúc lợi tuổi già.

Để ứng phó với thực tiễn này, UNFPA phối hợp với Quốc hội và Chính phủ, Hội NCT Việt Nam thúc đẩy cách tiếp cận già hóa dựa trên quyền và vòng đời, nhấn mạnh sức khỏe, nhân phẩm, quyền tự chủ và sự tham gia xã hội liên tục của NCT. Hỗ trợ kĩ thuật của UNFPA tập trung vào hai ưu tiên chính sách chiến lược.

Thứ nhất, tăng cường và từng bước hoàn thiện hệ thống chăm sóc dài hạn tích hợp cho NCT. Hiện nay, khoảng 99% NCT tại Việt Nam phụ thuộc vào sự chăm sóc của gia đình, trong đó phụ nữ đảm nhận phần lớn trách nhiệm. Nhằm thu hẹp khoảng trống này, UNFPA đã hỗ trợ thí điểm và mở rộng các mô hình chăm sóc tích hợp ở cấp địa phương, bao gồm tự chăm sóc, chăm sóc tại nhà và chăm sóc dựa vào cộng đồng. Các mô hình này triển khai thông qua mạng lưới CLB Liên thế hệ tự giúp nhau (ISHC), phù hợp với Quyết định 1648/QĐ-TTg năm 2025 của Chính phủ về mở rộng ISHC.

ISHC tạo điều kiện để NCT tiếp cận theo dõi sức khỏe cơ bản, hỗ trợ đồng đẳng, hoạt động sinh kế, tham gia xã hội và tương trợ lẫn nhau, đồng thời thúc đẩy đoàn kết liên thế hệ và giảm cô lập xã hội. Các bằng chứng từ thí điểm do UNFPA hỗ trợ cho thấy những cải thiện rõ rệt về sức khỏe thể chất và tinh thần, mức độ an ninh tài chính và gắn kết xã hội của NCT tham gia, khẳng định hiệu quả của các giải pháp dựa vào cộng đồng trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế.

Để bảo đảm tính bền vững, UNFPA thúc đẩy việc định vị chăm sóc như một hệ thống kinh tế - xã hội, không chỉ đơn thuần là dịch vụ phúc lợi. Trên cơ sở các khuôn khổ quốc tế, UNFPA hỗ trợ Việt Nam tái định nghĩa chăm sóc như một trụ cột của phát triển bền vững, qua đó giải quyết gánh nặng công việc chăm sóc không được trả công mà phụ nữ đang gánh chịu, đồng thời chuyên nghiệp hóa lĩnh vực chăm sóc thành các việc làm thỏa đáng, được bảo vệ, mang lại lợi ích cho người được chăm sóc, người chăm sóc và nền kinh tế nói chung.

Thứ hai, UNFPA hỗ trợ lồng ghép thích ứng với già hóa dân số vào các khuôn khổ chính sách và pháp luật, bao gồm y tế, lao động và an sinh xã hội, đồng thời thúc đẩy phát triển các cộng đồng và dịch vụ thân thiện với NCT. Cách tiếp cận này cũng khuyến khích tư duy chiến lược trong quản trị Kinh tế Chăm sóc và Kinh tế bạc, công nhận NCT không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là những chủ thể đóng góp tích cực cho đời sống kinh tế - xã hội.

Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc hỗ trợ người cao tuổi sau cơn bão Yagi.

Bảo vệ NCT, không để ai bị bỏ lại phía sau

Trong tất cả các lĩnh vực can thiệp, UNFPA đặc biệt chú trọng đến công bằng và hòa nhập. Già hóa dân số không tác động đồng đều đến mọi nhóm dân cư, và những bất bình đẳng tích tụ trong suốt vòng đời thường trở nên trầm trọng hơn khi về già. Phụ nữ, đặc biệt, đối mặt với những bất lợi chồng chất do tuổi thọ cao hơn, thu nhập suốt đời thấp hơn, lịch sử việc làm gián đoạn và phạm vi bao phủ lương hưu còn hạn chế.

UNFPA nỗ lực thu hẹp các khoảng cách này thông qua vận động chính sách an sinh xã hội bao trùm, các chính sách già hóa đáp ứng giới và các biện pháp hỗ trợ có mục tiêu cho những nhóm dễ bị tổn thương, bao gồm NCT khuyết tật, người sống ở vùng sâu, vùng xa, khu vực dân tộc thiểu số và trong các tình huống khẩn cấp. Một ví dụ điển hình là sự hợp tác giữa UNFPA và Hội NCT Việt Nam trong việc cung cấp hỗ trợ tiền mặt trực tiếp cho hơn 1.700 NCT dễ bị tổn thương nhằm hỗ trợ phục hồi sau bão Yagi năm 2024 và các cơn bão năm 2025 tại các tỉnh: Cao Bằng, Lào Cai, Thái Nguyên, Tuyên Quang và Hà Tĩnh. Cách tiếp cận này nhấn mạnh việc củng cố hệ thống và năng lực quốc gia, thay vì các can thiệp ngắn hạn, nhằm bảo đảm tính bền vững lâu dài.

Các ưu tiên phía trước: Chuẩn bị cho tương lai già hóa của Việt Nam

Thời gian tới, UNFPA tiếp tục hỗ trợ Việt Nam thông qua năm ưu tiên liên kết chặt chẽ: Tăng cường dữ liệu và năng lực dự báo; mở rộng và thể chế hóa hệ thống chăm sóc dài hạn tích hợp; thúc đẩy cải cách an sinh xã hội bao trùm và thu hẹp khoảng cách giới; đầu tư cho thanh niên và củng cố đoàn kết liên thế hệ; và thúc đẩy các câu chuyện tích cực về già hóa, công nhận NCT là những nguồn lực quý giá của xã hội.

Trọng tâm của chương trình nghị sự này là sự chuyển dịch từ các chính sách an sinh thụ động sang đầu tư chủ động. Bằng cách lồng ghép già hóa dân số vào mọi lĩnh vực chính sách - từ y tế, lao động, giáo dục, nhà ở đến chuyển đổi số và quy hoạch đô thị - Việt Nam có thể bảo đảm rằng, biến đổi nhân khẩu học trở thành chất xúc tác cho đổi mới, việc làm thỏa đáng, bình đẳng giới và tăng trưởng bao trùm.

Những lựa chọn được đưa ra hôm nay sẽ định hình phúc lợi xã hội trong nhiều thập kỷ tới. Già hóa không phải là một cuộc khủng hoảng, mà là một thành tựu của phát triển. Với các chính sách, đầu tư và quan hệ đối tác phù hợp, Việt Nam có thể bảo đảm rằng cuộc sống dài lâu đi đôi với sức khỏe, nhân phẩm và ý nghĩa. UNFPA cam kết tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong việc chuyển đổi biến động nhân khẩu học thành động lực cho phát triển bao trùm và bền vững, bảo đảm không ai, ở bất kì độ tuổi nào bị bỏ lại phía sau.