Thúc đẩy việc làm, khởi nghiệp cho người cao tuổi trong bối cảnh già hóa nhanh

TS. Phan Văn Hùng, nguyên Phó Chủ tịch Hội NCT Việt Nam phát biểu tại Hội thảo

Khởi nghiệp NCT, xu hướng mới trong kỷ nguyên số

TS. Phan Văn Hùng, nguyên Phó Chủ tịch Hội NCT Việt Nam cho biết, trong bối cảnh Việt Nam già hóa nhanh, NCT giữ vai trò ngày càng quan trọng. Họ không chỉ là nhóm cần được quan tâm chăm sóc mà còn là nguồn lực quý báu với kinh nghiệm sống, tri thức tích lũy và uy tín trong cộng đồng. Hiện có hơn 7 triệu NCT đang tham gia làm kinh tế, trong đó 455.000 người làm kinh tế gia đình và 221.000 người làm chủ doanh nghiệp, cho thấy tiềm năng to lớn của lực lượng này.

Theo ông Hùng, NCT nên tham gia khởi nghiệp bởi tuổi thọ khỏe mạnh tăng, giá trị tích lũy còn dồi dào và mong muốn tiếp tục sống vui, sống khỏe, sống có ích. Khởi nghiệp ở tuổi cao là khởi nghiệp bằng trí tuệ và bản lĩnh. Các lĩnh vực phù hợp gồm nông nghiệp xanh – hữu cơ, làng nghề truyền thống, du lịch cộng đồng, giáo dục, truyền nghề, sản xuất tại gia và thương mại điện tử. Lợi thế của NCT là kinh nghiệm thực tế phong phú, uy tín cá nhân, mạng lưới quan hệ rộng và sự kiên nhẫn, dù vẫn gặp không ít thách thức về sức khỏe, công nghệ, vốn và tâm lý ngại thay đổi.

Cơ hội mới đang mở ra nhờ chuyển đổi số, các chính sách ưu đãi, xu hướng tiêu dùng xanh và nhu cầu sản phẩm truyền thống. Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách nhằm hỗ trợ NCT khởi nghiệp, chuyển đổi số và tạo việc làm. Để đi đến thành công, NCT cần bắt đầu từ thế mạnh bản thân, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, kiên trì học hỏi và hướng tới tạo giá trị cộng đồng. Các bước thực hiện gồm đánh giá năng lực, xác định ý tưởng, nghiên cứu thị trường, lập kế hoạch phù hợp, tận dụng hỗ trợ và bền bỉ theo đuổi. Khởi nghiệp sẽ mở ra tương lai xanh, sáng tạo và đầy cảm hứng cho NCT.

Quang cảnh Hội thảo

Bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Quốc gia HelpAge International tại Việt Nam, chia sẻ kinh nghiệm quốc tế trong hỗ trợ việc làm và khởi nghiệp cho NCT, dẫn trường hợp Thái Lan là một quốc gia đã bước vào giai đoạn “xã hội siêu già”. Với hệ thống chính sách được triển khai liên tục hơn 20 năm, Thái Lan ban hành Luật NCT, thành lập Quỹ NCT cho vay ưu đãi không lãi suất, đồng thời tổ chức đào tạo nghề, hỗ trợ thị trường và phát triển các hợp tác xã do NCT làm nòng cốt. Nhờ đó, hơn 117.000 người đã được vay vốn, hàng chục nghìn NCT được trang bị kỹ năng, tạo sinh kế bền vững và cải thiện đáng kể thu nhập.

Trung Quốc cũng phát triển mô hình “xưởng khởi nghiệp” nhằm hỗ trợ NCT kinh doanh nhỏ, với nguồn lực từ ngân sách và xã hội hóa. Các xưởng này cung cấp không gian làm việc, trang thiết bị cần thiết, đào tạo cơ bản và hỗ trợ kết nối tiêu thụ sản phẩm. Mỗi xưởng thu hút 20–40 NCT tham gia thường xuyên; trong đó 30–60% có thêm thu nhập, đồng thời nhiều nghề truyền thống được phục hồi và duy trì ổn định.

Từ những kinh nghiệm trên, bài học đặt ra cho Việt Nam là cần nâng cao nhận thức về khởi nghiệp NCT, bảo đảm nguồn lực triển khai và chú trọng đào tạo các kỹ năng còn thiếu, đặc biệt là kỹ năng số. Bên cạnh đó, cần xây dựng cơ chế tài chính ưu đãi, không phân biệt tuổi tác; phát huy mạng lưới hỗ trợ đa bên và đẩy mạnh truyền thông để lan tỏa tinh thần khởi nghiệp trong cộng đồng NCT.

TS. Bùi Tôn Hiến, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước và Lao động

Việt Nam già hóa nhanh, áp lực lớn về an sinh và việc làm

Phân tích sâu hơn về bối cảnh già hóa Dân số, TS. Bùi Tôn Hiến, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước và Lao động cho biết: Việt Nam đang đối mặt những thay đổi nhân khẩu học sâu sắc. Đến cuối năm 2025, cả nước sẽ có hơn 16 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm gần 17% dân số; tỷ lệ này dự kiến tăng lên gần 20% vào năm 2030 và đạt 26% vào năm 2050. Ông Hiến cho hay, sự dịch chuyển cơ cấu tuổi này kéo theo nhiều vấn đề về an sinh xã hội, y tế và đặc biệt là việc làm cho NCT.

Theo ông Hiến, phần lớn NCT mong muốn tiếp tục làm việc để duy trì cuộc sống độc lập, không phụ thuộc con cháu và giữ gìn sức khỏe tinh thần. Đảm bảo quyền làm việc của NCT vì vậy vừa là bảo vệ quyền tự thân, vừa là cách tận dụng nguồn kinh nghiệm quý giá của xã hội. Hiện có khoảng 5,2 triệu NCT tham gia hoạt động kinh tế, chiếm 30% tổng số NCT và hơn 10% lực lượng lao động cả nước – một đóng góp rất đáng kể. Tỷ lệ này cao hơn ở nhóm 60–69 tuổi, với khoảng 60% vẫn đang làm việc; nam giới chiếm 52,8% và khu vực nông thôn tới 71%.

Ông Hiến khẳng định hệ thống pháp luật của Việt Nam đã có nền tảng quan trọng bảo đảm quyền làm việc của NCT, từ Hiến pháp 2013, Luật NCT 2009, Bộ luật Lao động đến Luật Việc làm và Chương trình Quốc gia về NCT giai đoạn 2021–2030. Lần đầu tiên, Chiến lược Quốc gia về NCT đến 2035, tầm nhìn 2045 xác lập chỉ tiêu 50% NCT còn khả năng lao động có việc làm.

Dù vậy, ông Hiến cho biết nhiều rào cản vẫn tồn tại: Khả năng tiếp cận vốn hạn chế, chính sách còn mang tính khuyến khích, thiếu ưu đãi cho doanh nghiệp; triển khai chính sách còn yếu do nguồn lực mỏng; dịch vụ việc làm chưa có bộ phận chuyên trách cho NCT; đào tạo nghề và kỹ năng số chưa phát triển; NCT khởi nghiệp thường khó tiếp cận tín dụng.

Thực tế, dù Bộ luật Lao động cấm phân biệt tuổi tác, nhưng thiếu chế tài đủ mạnh và thiếu cơ chế khuyến khích khiến NCT vẫn phải tự tìm việc qua kênh cá nhân; nhiều trung tâm dịch vụ việc làm chưa có mục riêng hỗ trợ NCT; các chương trình đào tạo, chuyển đổi nghề dành riêng cho NCT còn rất ít. Ông Hiến nhấn mạnh, để NCT thật sự được bảo đảm quyền làm việc, cần tháo gỡ toàn diện những rào cản này.

Các nhà khoa học tham luận tại Hội thảo

Hoàn thiện pháp luật, phát triển thị trường lao động thân thiện với NCT

Từ góc độ giải pháp, TS Đinh Hữu Phí, Viện trưởng Viện Nghiên cứu NCT nhấn mạnh: Cần triển khai đồng bộ nhiều hướng để thúc đẩy việc làm cho NCT. Trước hết, hệ thống pháp luật phải được hoàn thiện toàn diện hơn. Việc rà soát, sửa đổi Luật NCT cần làm rõ quyền được làm việc của NCT, đồng thời bổ sung các cơ chế ưu đãi thiết thực cho doanh nghiệp sử dụng lao động cao tuổi. Các văn bản liên quan cũng phải được điều chỉnh bảo đảm tính khả thi và đồng bộ.

Song song đó, hiệu quả thực thi chính sách phải được nâng lên. Những mục tiêu hỗ trợ việc làm cho NCT cần được cụ thể hóa bằng chương trình hành động rõ ràng, có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và tổ chức xã hội. Theo ông Phí, cần mở rộng đào tạo nghề ngắn hạn phù hợp như nông nghiệp, thủ công mỹ nghệ, tin học cơ bản; đồng thời xây dựng gói tín dụng riêng cho NCT và tăng cường huy động nguồn lực xã hội hóa.

Một hướng quan trọng khác là phát triển thị trường lao động thân thiện với NCT. Các trung tâm dịch vụ việc làm nên có bộ phận chuyên trách hỗ trợ NCT; thí điểm tại địa phương có tỷ lệ NCT cao; tổ chức định kỳ các sàn giao dịch việc làm dành riêng cho nhóm này để tăng khả năng kết nối.

Ngoài ra, cần tạo điều kiện để NCT tiếp cận việc làm chính thức thông qua việc ký hợp đồng với cán bộ, công chức đã nghỉ hưu còn đủ năng lực; có chính sách ưu đãi cho doanh nghiệp kéo dài tuổi lao động; sửa đổi quy định BHXH và thiết kế chế độ làm việc linh hoạt.

Ông Phí nói: Cần phát huy vai trò của gia đình, xã hội và mô hình CLB liên thế hệ tự giúp nhau trong hỗ trợ sinh kế cho NCT. Đồng thời, chủ động bảo đảm an ninh thu nhập, tham gia BHXH từ sớm. Cuối cùng, phải đẩy mạnh tuyên truyền để xã hội nhìn nhận đúng giá trị của NCT, xóa bỏ định kiến, tôn vinh những tấm gương lao động, khởi nghiệp sáng tạo.

GS. Giang Thanh Long (giữa) Giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân phát biểu

Việc làm và khởi nghiệp: Góc nhìn từ an ninh thu nhập

Ở góc độ nghiên cứu chính sách, GS. Giang Thanh Long, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng: Việc làm là cơ hội khởi nghiệp đang trở thành thách thức lớn. Hơn nữa, chúng ta cần phân biệt rõ giữa tạo việc làm và khởi nghiệp để có cơ sở mở rộng các thảo luận chuyên sâu. Hiện nay, chính sách mới tập trung vào NCT đương thời, trong khi chưa xem xét đầy đủ nhóm sẽ bước vào tuổi già trong 10–20 năm tới.

Ông Long dẫn số liệu cho thấy từ tuổi 40 trở lên, đặc biệt sau 45, số người làm việc trong khu vực chính thức có xu hướng tăng. Tuy vậy, phần lớn lao động 40–60 tuổi vẫn thuộc nhóm “tổn thương” theo phân loại ILO, chủ yếu là tự làm hoặc lao động gia đình không hưởng lương. Càng gần tuổi 60, tỷ lệ người có việc làm ổn định, thu nhập cao càng giảm, phản ánh khó khăn lớn khi họ bước sang giai đoạn sau 60 tuổi, nhất là trong việc khởi nghiệp hoặc thích ứng mô hình việc làm mới.

Vì thế, GS. Giang Thanh Long cho rằng cần nghiên cứu sâu hơn nhóm 40–60 tuổi để hiểu rõ vị thế, kỹ năng và năng lực của họ, từ đó xác định khả năng tham gia khởi nghiệp trong bối cảnh thị trường lao động cạnh tranh và biến động mạnh như hiện nay.

Ông Đoàn Hữu Minh, Cán bộ Chương trình về Tăng trưởng bao trùm và An sinh xã hội (ASXH) của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA)

Từ góc độ quốc tế, ông Đoàn Hữu Minh - Cán bộ Chương trình về Tăng trưởng bao trùm và An sinh xã hội của UNFPA nhấn mạnh rằng sự chuẩn bị cho tuổi già phải bắt đầu từ sớm. Ông Minh cho rằng: NCT hoàn toàn có thể khởi nghiệp thành công nếu được hỗ trợ vượt qua các rào cản về vốn, kỹ năng, công nghệ và tâm lý. Quan trọng nhất là thay đổi tư duy, chúng ta xem tuổi già không phải điểm kết thúc mà là giai đoạn thứ hai của sự nghiệp.

Việc thúc đẩy việc làm và khởi nghiệp cho NCT không chỉ là đáp ứng nhu cầu sinh kế, mà còn là cách khai thác hiệu quả nguồn lực kinh nghiệm, trí tuệ, uy tín xã hội. Khi hệ thống chính sách được hoàn thiện, các mô hình hỗ trợ được triển khai đồng bộ, tư duy xã hội thay đổi theo hướng cởi mở hơn, NCT hoàn toàn có thể tiếp tục đóng góp mạnh mẽ cho cộng đồng. Đây cũng chính là bước đi quan trọng để Việt Nam thích ứng chủ động với già hóa dân số, phát triển bao trùm, bền vững trong tương lai.