Khi ngư dân mạnh dạn chuyển đổi nghề

Ông Lê Minh Thơm, ngụ xã Vân Khánh, tỉnh An Giang từng nhiều năm trực tiếp bám biển với chiếc ghe 50CV, nay ông không còn ra khơi mà đứng ở đầu mối thu mua hải sản, kết nối sản phẩm từ ghe cá với doanh nghiệp tiêu thụ. Sự thay đổi ấy, nhìn từ bên ngoài, có thể đơn giản là đổi nghề. Nhưng sâu hơn, đó là một cuộc chuyển hướng trong tư duy sinh kế từ phụ thuộc hoàn toàn vào những chuyến biển nhiều rủi ro sang tham gia vào một mắt xích khác của chuỗi giá trị nghề cá.

Rời tay lái, nhưng không rời biển

Gia đình ông Thơm có nhiều thế hệ gắn với biển. Ông Thơm nhớ, thời nhỏ, khi cha mua được chiếc máy để gắn vào ghe, đó gần như là một gia tài. Chiếc ghe có máy giúp ngư dân đi xa hơn, đến Hòn Chuối, Hòn Tre, theo mùa khai thác tôm, mực, ốc...

Khoảng cuối những năm 1980, người dân Vân Khánh chuyển sang đánh bắt mực bằng vỏ ốc. Có thời điểm, khoảng 1.400 vỏ ốc có thể mang lại gần 100kg mực. Những khoang ghe đầy hải sản từng tạo ra nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều gia đình.

Nhưng giờ đây, theo ông Thơm, có khi phải thả 4.000 - 5.000 vỏ ốc nhưng sản lượng thu về chỉ còn vài chục ký. Trong khi đó, chi phí đầu tư ngày càng lớn, rủi ro mất ngư cụ cũng cao. Mỗi chiếc vỏ ốc có giá từ 15.000 - 30.000 đồng; mất vài nghìn chiếc đồng nghĩa với việc mất đi một khoản vốn không nhỏ.

Vợ chồng ông Lê Minh Thơm phân loại mực.

Câu chuyện của ông Thơm phản ánh một thực tế là mô hình khai thác truyền thống đang chịu sức ép từ nhiều phía: Nguồn lợi suy giảm, chi phí nhiên liệu và vận hành tăng, hiệu quả của những chuyến đi biển trở nên khó dự báo. Cùng với đó là yêu cầu ngày càng cao về chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), truy xuất nguồn gốc và khai thác có trách nhiệm.

Quyết định chuyển sang thu mua hải sản của ông Thơm được đưa ra khi ông nhận thấy nghề khai thác ngày càng nhiều bất trắc. Thay vì tiếp tục bỏ vốn cho những chuyến biển mà đầu ra và sản lượng khó dự đoán, ông lựa chọn đứng ở bến, trở thành cầu nối giữa ngư dân và thị trường.

Hiện, từ khoảng tháng 8 năm trước đến tháng 4 âm lịch, cơ sở của ông thu mua khoảng 20 tấn cá, mực các loại mỗi tháng để cung cấp cho doanh nghiệp. Vào mùa biển động, lượng hàng giảm và hoạt động cũng thưa hơn.

Đáng chú ý, vài tháng trước, ông thành lập Công ty TNHH MTV Lê Minh Thơm. Việc chuyển từ một hộ thu mua truyền thống sang mô hình doanh nghiệp cũng cho thấy yêu cầu mới của thị trường đang tác động trực tiếp đến từng làng biển.

Không chỉ mua bán bằng thói quen hay sự tin cậy như trước, ông Thơm phải thực hiện hóa đơn, chứng từ, thanh toán chuyển khoản, lưu thông tin chủ ghe để phục vụ yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Những thủ tục từng được xem là xa lạ với một ngư dân nay đã trở thành điều kiện cần để sản phẩm có thể bước vào chuỗi cung ứng chính thức.

Đây có lẽ cũng là ý nghĩa lớn hơn của chuyển đổi nghề. Ngư dân không nhất thiết phải rời bỏ hoàn toàn nghề cá. Họ có thể chuyển từ người trực tiếp khai thác sang làm hậu cần, thu mua, chế biến, nuôi trồng hoặc cung cấp dịch vụ cho chuỗi thủy sản.

Giữ nghề bằng tư duy mới

Điều đáng lo nhất trong quá trình chuyển đổi sinh kế của ngư dân không phải là bao nhiêu chiếc tàu ngừng hoạt động, mà là sau khi rời tàu, người lao động sẽ đi đâu. Một người ngư dân có thể rất giỏi đọc con nước, nhìn gió, xác định luồng cá, nhưng những kỹ năng đó không tự động chuyển thành thu nhập khi họ lên bờ. Vì vậy, chuyển đổi nghề chỉ thành công khi đi cùng vốn, đào tạo và đầu ra.

Thực tế cho thấy nhiều hướng đi đang mở ra chuyển sang nuôi trồng thủy sản, phát triển nuôi biển, làm dịch vụ hậu cần, chế biến sâu hoặc kết hợp với du lịch trải nghiệm ven biển. Điểm chung của những mô hình này là tận dụng vốn hiểu biết, kinh nghiệm và tài sản sẵn có của cộng đồng ngư dân để tạo ra nguồn thu mới.

Tuy nhiên, nút thắt lớn nhất vẫn là tài chính. Một chiếc tàu cũ khi không còn khai thác có thể mất giá rất nhanh, trong khi mô hình sinh kế mới lại cần vốn đầu tư ban đầu…

Ở xã Vân Khánh hôm nay, mỗi người có một cách đi cùng biển. Có người vẫn lênh đênh ngoài khơi, tuân thủ các quy định về khai thác, ghi nhật ký hành trình và đánh bắt đúng vùng, đúng mùa. Có người như ông Lê Minh Thơm chọn đứng ở bến, làm dịch vụ thu mua, đưa hải sản từ ghe cá đến doanh nghiệp và thị trường. Nhưng dù ở đâu, họ đều đang đứng trước một yêu cầu chung nghề cá muốn tồn tại thì cách làm nghề phải thay đổi.

Mạnh dạn chuyển đổi nghề, vì thế, không nên được nhìn như sự rời bỏ biển. Đó có thể là bước lùi khỏi những chuyến đi biển đầy rủi ro để tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị; là sự chuyển dịch từ khai thác đơn thuần sang tư duy đầu tư, quản trị và tích lũy…