Những căn cứ khoa học nghiên cứu 3 ngôi mộ cổ ở Tam Kỳ

Có ý kiến của Chủ tịch UBND phường Hòa Hương và phường An Sơn; ý kiến của TS Hà Thị Sương, Bảo tàng Quảng Nam; chất vấn của ông Trần Văn Dũng, Trưởng phòng Quản lí văn hóa, Sở VH, TT&DL tỉnh Quảng Nam, đặc biệt là ý kiến của ông Phạm Hồng Quảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Quảng Nam, ghi nhận đánh giá cao tính khoa học và thực tiễn của đề tài.

Ông Phạm Hồng Quảng cho rằng: “Công việc của các nhà nghiên cứu đến đây đã hoàn thành và được ghi nhận. Phần nghiên cứu tiếp của tỉnh Quảng Nam là báo cáo và lập dự án để hội thảo. Từ đó có cơ sở khai quật lại ngôi mộ 1850, để có căn cứ thực chứng về ngôi mộ này và công bố công trình nghiên cứu của các nhà khoa học “Tìm phần mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương-Danh nhân Văn hóa thế giới” ở Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam, cả về căn cứ nghiên cứu khoa học và căn cứ khảo cổ thực chứng”.

Ngôi mộ trên đều không ghi tên chính danh, năm sinh, năm mất, quê quán, họ tên người lập bia là người trực hệ với người nằm dưới mộ..

Thay mặt nhóm nghiên cứu, bà Nghiêm Thị Hằng cảm ơn ý kiến của các đại biểu và rằng đây là cơ hội để nhà nghiên cứu có thêm thời gian giải đáp các câu hỏi phản biện. Sau đây là phần bà Nghiêm Thị hằng trả lời các câu hỏi của các đại biểu tham dự cuộc họp

Trả lời 1. Bà Nghiêm Thị Hằng khẳng định: Mục đích nghiên cứu “Tìm mộ nữ sĩ Hồ Xuân Hương- Danh nhân Văn hóa thế giới” là rõ ràng, khoa học, dựa trên các tài liệu lịch sử, văn học, gia phả, Bản Sao phó y và các bài thơ trong di sản của nữ sĩ Hồ Xuân Hương -Danh nhân Văn hóa thế giới, các tập tục trong tang lễ, cải táng… đã được công bố. Dựa trên những tài liệu xác minh, điều tra, những phát hiện mới trong nội dung bia mộ, minh bia qua kiến trúc lăng mộ, điêu khắc, phù điêu, chưa được công bố. Xâu chuỗi lịch sử với hiện trường và hiện vật, để nghiên cứu mối quan hệ giữa mộ Giày, mộ 1856 Phan Thị và mộ 1850. Tìm ra những bí ẩn về thân phận thật của phần mộ tử tù Trần Phúc Hiển, mộ vợ cả 1865 Phan Thị và mộ vợ thiếp nữ sĩ Hồ Xuân Hương, trong trường hợp đặc biệt họ phải thay tên đổi họ vì vụ án của ông Trần Phúc Hiển, tử tù của triều đình. Thời gian qua chưa bao giờ nhóm nghiên cứu đề xuất với UBND tỉnh Quảng Nam về việc khai quật ngôi mộ phục vụ các nghiên cứu dựa trên các phương pháp “lập tử vi, lí giải, thuật khảo thơ tìm sử, ngoại cảm”. Do đó nội dung trong Báo cáo số 191/BC-TB ngày 17/6/2023 của Bảo tàng tỉnh Quảng Nam là không có căn cứ, ảnh hưởng đến uy tín của các nhà nghiên cứu và uy tín của lãnh đạo tỉnh.

Trả lời 2. Đề xuất sau báo cáo của các nhà nghiên cứu, nếu có căn cứ khoa học, tỉnh Quảng Nam sẽ tổ chức hội thảo để đủ cơ sở, giao cho Bảo tàng của tỉnh lập đề án xin khai quật lại mộ 1850. Đồng thời mời cơ quan khảo cổ vào cuộc để có kết luận khảo cổ, thực chứng người nằm dưới mộ 1850 là nữ hay nam, chết già hay chết trẻ và truy tìm dấu tích chiếc tráp đựng cổ vật của mộ 1850 bị trộm lấy đi ngày 7/3/2012, làm căn cứ khoa học xác minh nhân thân người nằm dưới ngôi mộ này.

Mặt khác, ngày 3/7/2012, ngôi mộ 1850 đã bị đào trộm theo Báo cáo số 191/BC-BT của Bảo tàng tỉnh: “Tuy nhiên nền trong ngôi mộ được làm lại bằng bê tông (trước đây là nền đá), nhưng bia và nắp mộ khi lắp lại có thể chưa chính xác so với ban đầu”. Do đó việc đề nghị khai quật lại mộ 1850 nhằm chôn cất phần xương đúng như ban đầu, hạn chế việc xuống cấp nghiêm trọng của ngôi mộ này, đã được quy định tại Chương III, Điều 38, mục 2 Luật Di sản văn hóa sửa đổi năm 2009, là nhiệm vụ và trách nhiệm của Sở VH, TT&DL tỉnh.

*Trả lời 3 . Bà Nghiêm Thị Hằng khẳng định chưa bao giờ đề nghị khai quật ngôi mộ Giày thầy Nguyễn Đức Lánh, vì đây là ngôi mộ cổ có hậu duệ thờ cúng. Còn ngôi mộ 1856 Phan Thị không nằm trong phạm vi nghiên cứu đề nghị khai quật. Đó là câu trả lời cho hai Chủ tịch phường được rõ về 2 ngôi mộ này.

Trả lời 4. Các ý kiến từ phía tỉnh Quảng Nam nhận định 2 ngôi mộ 1850 và 1856 là mộ có chủ và là song mộ vợ chồng có tên tuổi đầy đủ, có danh xưng quê quán phẩm hàm, chức vị, năm sinh, năm mất. Nhà nghiên cứu khẳng định thông tin trên là chưa chính xác. Và chứng minh: Trên bia mộ Giày thầy Nguyễn Đức Lánh không ghi năm qua đời, không ghi lăng mộ xây dựng năm nào. Trên bia mộ 1850 ghi Đại Nam. Nữ sĩ Hồ Xuân Hương mất năm 1822, như vậy lăng mộ xây dựng 1850 là lăng mộ xây dựng đời nước Đại Nam, không phải là ngày mất của nữ sĩ. Bia mộ không ghi năm sinh, năm mất, không ghi quê quán. Trên bia mộ 1856 Phan Thị ghi Đại Nam. Đây là năm mất của người vợ cả Phan Thị, lúc này quốc hiệu nước ta là Đại Nam. Bia mộ không ghi năm sinh, không có tên chính danh, không có quê quán.

Như vậy trên thực địa chứng minh chỉ có mộ Giày Thầy Lánh (có hậu duệ thờ cúng), mộ 1856 Phan Thị và mộ 1850 ông Huỳnh (là mộ vô thừa nhận). Cả 3 ngôi mộ trên đều không ghi các thông tin cơ bản trên bia mộ như tên chính danh của người mất, tên tự, năm sinh, năm mất, quê quán, người đứng lập bia mộ. Sự thật này cho thấy danh tính của ba người nằm dưới mộ có uẩn khuất che giấu thân phận.

* Việc thay tên đổi họ trên bia mộ Giày Thầy Lánh, mộ 1856 Phan Thị và Mộ 1850 ông Huỳnh, bà Hằng đã chứng minh tại báo cáo ngày 15/5/2025, đây là trường hợp đặc biệt, mộ của tử tù Trần Phúc Hiển và mộ 2 người vợ phải thay tên đổi họ che giấu thân phận thật để nằm dưới phần mộ giữ cho phần mộ được an yên, tránh hệ lụy cho cả người chết và con cháu còn sống khỏi bị xem thường khinh bỉ vì là người thân của tử tù triều đình. Khi nghiên cứu đã so sánh với ngôi mộ cổ của Tiền quân Nguyễn Văn Thành (1758 - 1817) trên bia mộ không ghi rõ tên ông là Nguyễn Văn Thành, không ghi năm sinh, năm mất, quê quán và không có tên người lập bia vì liên lụy tới vụ án con trai ông là Nguyễn Văn Thuyên tử tù của triều đình.

Trả lời 5. Theo TS Hà Thị Sương, chữ “nguyên phối” tiếng Hán trên bia mộ 1856 Phan Thị là để chỉ vợ chồng xe tơ kết tóc không phải là vợ cả.

Nhà nghiên cứu không đồng thuận với ý kiến này. Và chứng minh qua bản dịch sát nghĩa nhất của bia mộ 1856: “Đại Nam. Mộ mẹ đã mất là Phan Thị, vợ cả cụ ông họ Huỳnh, chết tuổi già”. Bản dịch này đã trả lại nghĩa của từ nguyên phối ? ? là vợ cả. Từ đây theo bia mộ chính xác cụ “Phan Thị” là vợ cả (theo Từ điển Hán Nôm “nguyên phối ? ?” là vợ cả, “kế phối” ?? vợ kế) do đó có thể tìm mộ người vợ thiếp và mộ người chồng. (Còn nữa)