Cố vấn chuyên môn: Nghề “không hưu trí” của người cao tuổi

Sự tiếp nối đam mê nghề nghiệp

Ông Dũng nghỉ hưu đã gần 10 năm, nhưng công việc cố vấn chuyên môn khiến ông vẫn bận rộn và vui vẻ. Ông không còn đủ sức để đi công trường dài ngày, nhưng kinh nghiệm tích lũy hơn 40 năm làm nghề giúp ông trở thành “người gác cổng” tin cậy cho nhiều dự án. “Nghỉ hưu không có nghĩa là ngồi chơi. Với tôi, được tiếp tục cống hiến bằng vai trò cố vấn là niềm hạnh phúc”, ông chia sẻ.

Trong xã hội hiện đại, trường hợp của ông Dũng không phải cá biệt. Theo số liệu thống kê, Việt Nam hiện có gần 17 triệu NCT, trong đó khoảng 30% từng giữ vị trí quản lí, chuyên môn cao trong các lĩnh vực y tế, giáo dục, tài chính, công nghệ. Đây là một nguồn lực trí thức đáng kể, và nghề cố vấn chuyên môn đang dần trở thành “đáp án” phù hợp để họ tiếp tục cống hiến.

Nếu nhiều nghề cần sức khỏe, sự nhanh nhẹn, thì nghề cố vấn chuyên môn lại coi trọng vốn sống và uy tín. NCT vì thế rất phù hợp. Không chỉ trong lĩnh vực xây dựng, mà ở nhiều lĩnh vực khác như y tế, giáo dục, luật, nghệ thuật, quản trị doanh nghiệp… những “cây cao bóng cả” vẫn ngày ngày được mời góp ý, phản biện, hoặc dẫn dắt các dự án.

PGS.TS Nguyễn Thị Kim Lan, 65 tuổi, nguyên giảng viên Đại học Nông nghiệp, hiện là thành viên Hội đồng khoa học, thường xuyên tham gia thẩm định đề tài của các nghiên cứu sinh. “Các em trẻ thông minh và nhạy bén, nhưng đôi khi chưa lường hết rủi ro. Nhiều lúc tôi chỉ góp một ý nhỏ, nhưng cũng đủ giúp các em tránh được sai lầm lớn,” bà nói.

Có thể nói, nghề cố vấn chuyên môn là một trong số ít công việc “không hưu trí”, nghĩa là tri thức, kinh nghiệm vẫn có thể tỏa sáng dù người ta đã qua tuổi 60, 70. Nhìn chung, nghề này đem lại lợi ích song hành cho NCT, doanh nghiệp và cả xã hội.

Với NCT, đó là sự tiếp nối niềm đam mê nghề nghiệp, giữ được vị thế và sự tự tin. Nhiều người chia sẻ, họ cảm thấy mình vẫn hữu ích, không bị “ra rìa” sau nghỉ hưu.

Với doanh nghiệp và thế hệ trẻ, NCT là “kho tri thức sống” để học hỏi, rút ngắn con đường thử sai. Như lời ông Phạm Minh Tuấn, giám đốc một công ty khởi nghiệp ở Hà Nội: “Có những chỗ nếu tự mày mò, chúng tôi sẽ mất vài năm và tốn nhiều tiền. Nhưng nhờ sự chỉ dẫn của các bác cố vấn, chúng tôi đi nhanh và chắc hơn”.

Với xã hội, đó là cách tận dụng nguồn lực quý giá thay vì để lãng phí. Năm 2024, một khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy, 67% doanh nghiệp có sử dụng chuyên gia cao tuổi làm cố vấn đều ghi nhận hiệu quả hoạt động tăng rõ rệt.

Dẫu còn khó khăn, nhưng nhiều nơi đã xây dựng mô hình tận dụng hiệu quả tri thức của NCT. Tại Hà Nội: Một số trường đại học thành lập “Câu lạc bộ cố vấn chuyên môn”, quy tụ các giáo sư, tiến sĩ đã nghỉ hưu. Họ tham gia thẩm định đề tài, định hướng nghiên cứu cho sinh viên. Còn tại TP Hồ Chí Minh: Hội Doanh nhân thành phố có rất nhiều NCT đang trực tiếp cố vấn cho doanh nghiệp trẻ.

Đặc biệt, với các doanh nghiệp tư nhân, hiện nay có rất nhiều startup công nghệ áp dụng mô hình “part-time mentor”, thuê chuyên gia lớn tuổi theo dự án. Hình thức này vừa tiết kiệm chi phí, vừa được lợi về tri thức. Nhìn chung, mô hình này cả hai bên đều có lợi…

Những rào cản không nhỏ

Tuy vậy, không phải lúc nào việc sử dụng cố vấn là NCT cũng suôn sẻ bởi thực tế có rất nhiều rào cản. Phổ biến nhất là nhiều NCT chưa quen với công nghệ số. Họ phải học lại từ đầu: Dùng Zoom, quản lí tài liệu online, thậm chí cả việc gõ văn bản trên điện thoại. Tiếp đó, NCT nhận thấy chế độ đãi ngộ chưa tương xứng với họ. Nhiều doanh nghiệp mời cố vấn nhưng chỉ “trả công tượng trưng”, khiến không ít người nản lòng.

Ngoài ra, khoảng cách thế hệ dễ tạo ra độ “vênh” trong cách nghĩ. Người trẻ muốn tốc độ, người già thiên về chắc chắn. Bà Lê Thu Hà (65 tuổi, nguyên giảng viên đại học) kể: “Lúc đầu tôi và nhóm giáo viên trẻ tranh luận khá gay gắt. Tôi muốn họ cẩn trọng hơn, còn các bạn thì bảo tôi bảo thủ. Nhưng sau một thời gian, khi họ nhận ra giá trị của sự thận trọng, chúng tôi tìm được tiếng nói chung”.

Ở góc độ quản lý Nhà nước, giới chuyên gia cho rằng, để nghề cố vấn phát triển bền vững, cần có cơ chế khuyến khích NCT. Cụ thể, cần có khung pháp lí quy định cụ thể về hợp đồng, chế độ bảo hiểm, trách nhiệm và quyền lợi cho NCT làm cố vấn. Tiếp đó là đào tạo kĩ năng số bằng việc mở lớp dành riêng cho NCT, giúp họ cập nhật công nghệ. Đặc biệt là việc trả thù lao tương xứng với giá trị tri thức của NCT… Ông Nguyễn Văn Dũng khẳng định: “Mỗi lần thấy học trò của mình trưởng thành, tự tin lãnh đạo dự án, tôi hạnh phúc vô cùng. Đó mới là lợi nhuận lớn nhất”.

Trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, việc khuyến khích NCT tham gia nghề cố vấn chuyên môn không chỉ mang lại thu nhập mà còn giúp họ sống vui, sống khỏe, giữ cho tri thức không bị đứt đoạn. Rõ ràng, với nhiều NCT, nếu biết cách khơi dậy và sử dụng họ, họ sẽ tiếp tục góp phần quan trọng cho sự phát triển chung của xã hội...