Nhận diện và “miễn dịch” trước lừa đảo số - khuyến cáo cho NCT

Tuy nhiên, song hành với tiện ích là những rủi ro, đặc biệt là tình trạng lừa đảo trực tuyến gia tăng cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi. Trong đó, NCT đang trở thành một trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất, khi nhu cầu sử dụng công nghệ tăng lên nhưng kỹ năng số chưa theo kịp.

Từ thực tiễn đó, việc nâng cao khả năng nhận diện và chủ động phòng chống lừa đảo trên không gian mạng không còn là vấn đề riêng lẻ, mà là yêu cầu cấp thiết trong bảo vệ an toàn tài sản và tinh thần cho NCT.

NCT TP Hà Nội tích cực trang bị kĩ năng số góp phần bảo vệ mình và người thân trên không gian mạng

Những kịch bản lừa đảo ngày càng “cá thể hóa”

Ghi nhận từ cơ sở Hội NCT tại nhiều địa phương cho thấy, các đối tượng lừa đảo không còn sử dụng những chiêu trò đơn giản, mà đã chuyển sang các kịch bản “cá thể hóa”, đánh trúng tâm lý và hoàn cảnh của từng nạn nhân.

Tại phường Long Biên, TP Hà Nội, bà Trần Thị Tâm, 68 tuổi (tên nhân vật đã được thay đổi) nhận được cuộc gọi tự xưng là cán bộ cơ quan điều tra, thông báo bà liên quan đến một đường dây rửa tiền. Đối tượng liên tục gây áp lực, yêu cầu bà “hợp tác điều tra” bằng cách chuyển tiền vào tài khoản “tạm giữ”. Trong trạng thái hoang mang, bà suýt thực hiện giao dịch nếu không được con trai phát hiện kịp thời.

Một trường hợp khác tại miền Trung, ông Lê Văn Hát (72 tuổi) nhận tin nhắn từ tài khoản mạng xã hội của cháu đích tôn, đề nghị chuyển gấp 20 triệu đồng để “giải quyết việc gia đình”. Do tin tưởng, ông đã chuyển tiền mà không xác minh lại, sau đó mới biết tài khoản cháu ông đã bị chiếm quyền.

Ngay tại Hà Nội, phóng viên Tạp chí Người cao tuổi (tác giả bài báo này) đã nhận được cuộc gọi từ người tự xưng là cán bộ Công an quận Ba Đình (cũ), rằng: “Thẻ căn cước công dân của chị bị lỗi, cần cung cấp thông tin cần thiết để điều chỉnh”. Khi phóng viên đặt câu hỏi ngược thì kẻ lừa đảo chỉ ra đúng địa chỉ cần đến để gặp cán bộ… và sau đó đã tắt máy.

Lần khác, phóng viên nhận một cuộc gọi giả danh khách mua hàng, đăng ký mua 15 con gà ngon phục vụ nấu cỗ. Khi thực hiện chuyển tiền, kẻ lừa đảo giả vờ không chuyển được và đề nghị người bán hàng (phóng viên) cung cấp mã OPT tài khoản ngân hàng để bên mua nhờ người hỗ trợ. Khi nhận được câu trả lời của phóng viên, đầu dây bên kia chửi bậy rồi tắt máy…

Điểm chung của các vụ việc là đối tượng lừa đảo luôn tạo dựng tình huống khẩn cấp, khiến NCT không có thời gian suy nghĩ, từ đó đưa ra quyết định vội vàng.

TS Phan Văn Hùng chia sẻ tại Diễn đàn tuổi bạc về chủ đề bảo vệ NCT trên không gian mạng

Thủ đoạn công nghệ cao, đánh vào “điểm yếu con người”

Theo các chuyên gia, lừa đảo trên không gian mạng hiện nay không chỉ dừng ở việc giả danh qua điện thoại hay tin nhắn, mà còn sử dụng công nghệ cao để gia tăng độ tin cậy. Nhiều website giả mạo ngân hàng, cơ quan chức năng được thiết kế gần như giống hệt bản chính. Các ứng dụng chứa mã độc được ngụy trang dưới dạng phần mềm tiện ích. Thậm chí, công nghệ deepfake cho phép tạo video, giọng nói giả mạo người thân, khiến nạn nhân khó phân biệt thật - giả.

Các thủ đoạn phổ biến hiện nay gồm: 1. Giả danh cơ quan công an, viện kiểm sát để đe dọa liên quan pháp luật; 2. Mời gọi đầu tư tài chính với cam kết “lợi nhuận cao, rủi ro thấp”; 3. Thông báo trúng thưởng, nhận quà có giá trị lớn; 4. Giả mạo người thân, bạn bè để vay tiền khẩn cấp; 4. Tuyển dụng “việc nhẹ lương cao” qua mạng… Dù hình thức khác nhau, nhưng bản chất đều xoay quanh việc chiếm đoạt thông tin cá nhân hoặc tài sản.

Nhận diện sớm: “Chìa khóa” giảm thiểu rủi ro

Thực tiễn cho thấy, phần lớn các vụ lừa đảo đều có dấu hiệu nhận biết rõ ràng nếu người dùng đủ bình tĩnh và cảnh giác. Các cuộc gọi lừa đảo thường có đặc điểm: Thông tin không rõ ràng, yêu cầu cung cấp dữ liệu nhạy cảm hoặc thúc ép chuyển tiền ngay lập tức. Trong khi đó, tin nhắn và email giả mạo thường chứa lỗi chính tả, địa chỉ gửi bất thường hoặc kèm theo đường link lạ.

Đối với website, dấu hiệu nhận diện bao gồm: Địa chỉ URL sai lệch, không có chứng chỉ bảo mật (https), giao diện sơ sài hoặc thiếu thông tin pháp lý. Trên mạng xã hội, người dùng cần đặc biệt lưu ý khi nhận được tin nhắn vay tiền, kêu gọi đầu tư hoặc lời mời hấp dẫn bất thường - kể cả từ tài khoản quen biết.

Xã Tân Thạnh, tỉnh Tây Ninh phát huy hiệu quả mô hình NCT đồng hành chuyển đổi số với sự hỗ trợ của thanh niên, cán bộ công chức xã

Chuyên gia khuyến cáo: Nguyên tắc “6 không” để tự bảo vệ

Theo TS Phan Văn Hùng, nguyên Phó Chủ tịch Hội NCT Việt Nam: Trong bối cảnh hiện nay, kỹ năng số cần được xem là một phần thiết yếu của kỹ năng sống, đặc biệt đối với NCT. Yếu tố quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và luôn kiểm chứng thông tin trước khi đưa ra quyết định.

TS Phan Văn Hùng khuyến nghị NCT ghi nhớ nguyên tắc “6 không”:

• Không cung cấp thông tin cá nhân (CMND/CCCD, số tài khoản, mã OTP…) cho bất kỳ ai qua điện thoại hoặc mạng.
• Không nhấp vào đường link lạ, không quét mã QR không rõ nguồn gốc.
• Không cài đặt ứng dụng ngoài kho chính thức như App Store hoặc Google Play.
• Không chuyển tiền khi chưa xác minh thông tin từ nhiều nguồn.
• Không tin vào lời hứa lợi nhuận cao, “việc nhẹ lương cao”.
• Không chia sẻ thông tin nhạy cảm lên mạng xã hội.

NCT cũng cần chủ động trao đổi với con cháu, người thân trong gia đình khi gặp tình huống nghi ngờ, tránh xử lý một mình trong trạng thái hoang mang và rơi sâu vào bẫy lừa đảo.

Vai trò của gia đình và Hội NCT

Từ góc độ cơ sở, nhiều tổ chức Hội NCT xã, phường và Chi hội NCT đã triển khai các mô hình tuyên truyền thiết thực như: Sinh hoạt chuyên đề về an toàn số, hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh an toàn, tổ chức các buổi chia sẻ kinh nghiệm thực tế.

Bà Trần Thị Thu Hường, Chủ tịch Hội NCT phường Tây Hồ cho biết: “Khi được hướng dẫn cụ thể, nhiều cụ không chỉ biết cách phòng tránh mà còn chủ động nhắc nhở nhau. Đây là hiệu ứng rất tích cực góp phần bảo vệ NCT trên không gian mạng. Gia đình cũng đóng vai trò then chốt. Việc con cháu thường xuyên trao đổi, hướng dẫn và hỗ trợ kỹ thuật cho ông bà, cha mẹ sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ bị lừa đảo”.