Người soi sâm Ngọc Linh

Những người soi sâm

Từ “bài thuốc giấu” của đồng bào Xê Đăng, sâm Ngọc Linh, huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam và một phần Kon Tum bây giờ đã trở mình thành “Quốc bảo”. Khi giá sâm thật đẩy lên cao ngất ngưởng trên thị trường, thì nạn sâm giả cũng ngày càng tràn lan, với đủ chiêu trà trộn khiến người tiêu dùng như lạc vào mê trận giữa thật giả lẫn lộn, danh tiếng của loại sâm này cũng bị ảnh hưởng không ít.

Cách đây chục năm, khi sâm Ngọc Linh mới bắt đầu được biết đến rộng rãi, và khái niệm về máy kiểm định còn xa lạ, thì chỉ có những người ăn ngủ cùng sâm, hết lòng với sâm này mới có thể nhìn rõ được để tránh cho người mua những mê lầm.

Hồ Văn Dang, thành viên tổ kiểm định sâm tại các phiên chợ sâm Ngọc Linh.

Mỗi lần tổ chức phiên chợ sâm, hay lễ hội sâm Ngọc Linh, người đổ về như trẩy hội, từng gùi sâm được đồng bào vùng cao đưa xuống chợ bán, náo nhiệt vô cùng. Nhưng ít người để ý, ở một góc ngay cửa ra vào chợ, những thành viên trong tổ thẩm định mướt mồ hôi săm soi từng củ sâm. Tổ kiểm định sâm tại phiên chợ sâm Ngọc Linh hiện nay có 5 người, trong đó Hồ Văn Dang, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Linh, trẻ tuổi, nhiệt tình, lương thiện và có nhiều kinh nghiệm đánh giá sâm Ngọc Linh. “Hiện tại, chúng tôi có thể kiểm định chắc chắn chất lượng của khoảng 80% những lô sâm được đưa vào phiên chợ. Số còn lại phải đưa đi kiểm định bằng máy. Chỉ cần có 1% không chắc chắn thì cũng không được đưa vào phiên chợ để giao dịch, tránh cho người mua có thể bị mua phải hàng giả!”, anh Dang chia sẻ.

Giữ gìn Quốc bảo

Thoạt đầu tổ kiểm định đi vào hoạt động cũng không ít hoài nghi về hiệu quả cũng như tính xác thực. Nhưng qua vài lần phát hiện được sâm giả, rồi hạt giả… tổ kiểm định mới có được niềm tin từ người tiêu dùng.

Sâm Ngọc Linh khi được đưa vào phiên chợ phải được kiểm tra kĩ càng.

Những người đầu tiên soi sâm là những người có kinh nghiệm nhiều nhất, như già Hồ Văn Du, một trong những người có kinh nghiệm lâu năm nhất trong việc trồng sâm ở Nam Trà My; hay ông Bùi Văn Phái, nguyên Giám đốc Sở Y tế tỉnh Quảng Nam và là một trong những người góp công đưa cây sâm Ngọc Linh trở thành phổ biến. Kể cả ông Hồ Văn Lượng là “ông vua sâm” trên đỉnh Ngọc Linh, với vườn sâm hơn 30ha. Tổ thẩm định sâm Ngọc Linh của Nam Trà My ra đời từ năm 2017 với những người như thế. Bây giờ, lớp kế cận như Dang đã có khoảng 5 năm tham gia thẩm định.

Người Xơ Đăng vốn rất tự hào vì sở hữu cây thuốc quý, nên họ trồng bằng mồ hôi, bằng tâm huyết, bảo vệ sâm bằng cả máu và nước mắt. Nhiều xã như Trà Linh, Trà Nam, Trà Cang, nhờ cây sâm mới thoát nghèo. Khắp vùng sâm này, người như anh Dang chỉ đếm trên đầu ngón tay, bởi anh được mệnh danh là “cao thủ soi sâm”. Nhờ lớn lên với rừng, với người cha cả đời trồng sâm, anh Dang học hỏi được nhiều điều từ người thân sinh. Từ nhỏ đã theo cha đi kiếm sâm tự nhiên trong rừng, rồi tự tay trồng và chăm sóc cho hàng ngàn cây sâm nên Dang chỉ cần nhìn qua là có thể phân biệt sâm đó được trồng ở thôn nào, xã nào, nên chưa bao giờ thẩm định sai. Do vậy, việc làm kiểm định viên cũng là cách để anh bảo vệ cây sâm của đồng bào mình.

Nơi mà máy móc ít khi hiện diện, khi lời nói của một người trở thành bàn cân trong giao thương thì những người làm công việc soi sâm như Dang không chỉ cần những kinh nghiệm, mà còn cần cái tâm và đạo đức. Bởi với giá trị mà sâm Ngọc Linh mang lại thì những cám dỗ luôn trực chờ.

Ông Trần Văn Mẫn, Phó Chủ tịch UBND huyện Nam Trà My cho biết, trước phiên chợ, những cá nhân, doanh nghiệp kinh doanh đều phải đăng kí và cam kết số lượng sâm sẽ bày bán. Sâm Ngọc Linh khi được đưa vào phiên chợ còn phải được kiểm tra kĩ càng từng củ bằng mắt thường, cảm nhận từ việc tiếp xúc và ngửi mùi. Nếu nghi ngờ không giống sâm bản địa, tổ thẩm định yêu cầu giữ lại, báo cơ quan chức năng lập biên bản và lấy mẫu xác định. Đây là cách để bảo vệ giá trị cho sâm Ngọc Linh.

Đã nhiều năm, những phiên chợ sâm không chỉ là nơi mua bán, phát triển thương mại, dẫu vẫn là làm kinh tế dựa trên câu chuyện văn hóa, lấy người dân làm gốc, lấy cây sâm Ngọc Linh làm cơ sở để xây dựng thương hiệu mang tính bền vững, lâu dài, như cách mà Hồ Văn Dang và đồng bào của anh đã gìn giữ suốt nhiều năm qua.