Đờn ca tài tử về đâu?

Từ sinh hoạt văn hoá dân gian đến thương mại

Vốn được sinh thành trên những dòng sông chảy giữa đồng bằng châu thổ Cửu Long, ĐCTT không thể tách khỏi không gian văn hoá Tây Nam Bộ. Sông nước, đồng bằng, vườn tược xanh um, chiếc áo bà ba, khăn rằn, áo dài, những chiếc ghe lênh đênh trên sông nước... trở thành một phần hồn cốt của đờn ca tài tử. Ra đời khoảng đầu thế kỉ XX, tính đến nay, ĐCTT đã có bề dày hơn 100 năm. Trong suốt khoảng thời gian đó, loại hình nghệ thuật này đã hoàn thành sứ mệnh cao quý với dân tộc, vừa là nguồn động viên tinh thần cho Nhân dân Nam Bộ trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, vừa phản ánh tâm tư, tình cảm, những khát vọng chân chính của Nhân dân trong từng chặng đường lịch sử.

ĐCTT có mặt trong dịp lễ, tết, hội hè ở Nam Bộ, hoặc đơn giản chỉ là những buổi sinh hoạt văn hoá của cộng đồng trong khuôn khổ làng, xã. Ở đó, những người nghệ sĩ sẽ trình diễn văn nghệ: Gảy đàn, thổi sáo, gõ song loan, hát những bản nhạc truyền thống như “Đảo ngũ cung”, “Lưu thuỷ trường”, “Tứ đại oán”, “Bình bán chấn”, “Văn thiên tường”...; với thang âm giai ngũ cung quen thuộc và đi vào lòng người: Hò, xự, xang, xê, cống. Dù trong không gian thính phòng hay “cây nhà lá vườn” - vốn là kiểu không gian quen thuộc của ĐCTT, thì khi những giai điệu ấy cất lên, người nghe như được sống lại cùng những kí ức Nam Bộ xưa, thâm nhập vào đời sống tâm hồn và hiểu được cái tình của con người Nam Bộ. Và vì đó là tài sản chung của dân tộc nên người thưởng thức không phải bỏ ra bất cứ khoản chi phí nào để nghe được ĐCTT Nam Bộ. Người nghệ sĩ trình diễn như thể đó là sứ mệnh, là món quà tinh thần dành tặng cho khách phương xa.

Trước bối cảnh kinh tế thị trường, ĐCTT Nam Bộ cũng có những biến đổi sâu sắc. Từ sinh hoạt dân gian truyền thống, loại hình nghệ thuật này đã được trình diễn dưới hình thức thương mại. Trong các nhà hát lớn, trên các du thuyền lênh đênh trên sông ở các thành phố lớn vùng Tây Nam Bộ như Cần Thơ - nơi từng là “thủ phủ” của đồng bằng sông Cửu Long, du khách phải bỏ ra một khoản phí để mua vé mới có thể nghe được ĐCTT. Du khách cũng có thể nghe ĐCTT tại một số nơi như nhà hàng ẩm thực, các khu du lịch sinh thái, khu nghỉ dưỡng, khách sạn... trong khu vực Tây Nam Bộ. Tuy nhiên, rất hiếm khi du khách tận tai nghe được những nghệ sĩ “gạo cội” trình diễn đúng phong cách ĐCTT truyền thống. Phần lớn, nghệ sĩ trình diễn là những người trẻ có đam mê với loại hình nghệ thuật này, song do nhiều nguyên nhân khách quan mà phần trình diễn của họ cũng không thực sự thoả lòng người thưởng thức. Số lượng những làn điệu ĐCTT truyền thống được thể hiện không nhiều, thay vào đó là những bài hát trữ tình hiện đại có nội dung ngợi ca thiên nhiên và con người, phản ánh đời sống tình cảm, tâm hồn của người dân Tây Nam Bộ.

Những nỗ lực phục dựng

Trong quá trình giao lưu, tiếp biến văn hoá, nước ta không ngừng du nhập những thể loại âm nhạc mới từ các nước lân cận hoặc phương Tây như hip hop, rap... ĐCTT nói riêng và âm nhạc truyền thống nói chung có xu hướng “lép vế”. Một thực trạng đáng buồn, nhiều người trẻ không còn thiết tha với ĐCTT và cho rằng đó là loại nhạc “sến”, “lỗi thời”, không còn phù hợp trong thời điểm hiện tại.

Nhận thức được điều đó, nhiều người khát khao nỗ lực phục dựng loại hình nghệ thuật này để nó không bị vắng bóng theo thời gian. Những hình thức phục dựng như trình diễn ĐCTT miễn phí ở những nơi công cộng, điểm du lịch, trong các nhà hát lớn; mở lớp dạy đờn ca tài tử; đưa ĐCTT vào trường học với tư cách là một nội dung đào tạo chính thức hoặc ngoại khoá... Từ những năm 2014, 2015, câu lạc bộ ĐCTT đã xuất hiện tại Trường Đại học Cần Thơ. Đến nay, câu lạc bộ này vẫn sinh hoạt đều đặn, tiếng song loan, đờn kìm... vẫn vang lên trong các nhà học khi đêm về. Từ lớp học này, nhiều sinh viên đã tiếp cận được với ĐCTT, chẳng những am hiểu mà còn tham gia trình diễn ở những dịp quan trọng.

Nghệ thuật truyền thống là một trong những học phần quan trọng của sinh viên Trường Đại học FPT, tại phân hiệu Cần Thơ, Trường Đại học FPT lựa chọn giảng dạy môn ĐCTT, đạt được nhiều thành công như mong đợi. Năm 2022, Tuần lễ Di sản Văn hoá lần 2 với chủ đề ĐCTT - Cải lương đã diễn ra tại ngôi trường này. Bạn Lê Đăng Khoa (sinh viên năm 3, Trường Đại học FPT, ngành Truyền thông đa phương tiện) cho biết: “Học phần này đã đưa em đến gần hơn với ĐCTT Nam Bộ, loại hình mà trước đây em không hề hứng thú. Giờ đây em đã biết hát nhạc dân ca Nam Bộ, ĐCTT, dù chưa hay lắm! Mỗi ngày, em càng thấy mình thêm trân quý những di sản tinh thần của ông cha”.

Với tinh thần “tre già, măng mọc”, Nghệ sĩ Ưu tú Kiều Nga, Phó Giám đốc Nhà hát Tây Đô mở lớp dạy ĐCTT tại Trung tâm Văn hoá quận Ninh Kiều, TP Cần Thơ. Học viên của cô Nga đủ mọi lứa tuổi, nhưng đông đảo nhất vẫn là người trẻ. Đây là “tín hiệu vui”, cho thấy người trẻ hiện nay không quay lưng lại với âm nhạc truyền thống. Vào những đêm cuối tuần, tại cầu Tình Yêu (Công viên Ninh Kiều, TP Cần Thơ) thường diễn ra những buổi trình diễn ĐCTT miễn phí. Dự án này do Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch TP Cần Thơ khởi xướng, đến nay đã gặt hái nhiều thành công. Tại đây, chẳng những người địa phương, khách du lịch trong nước được thưởng thức, giao lưu văn nghệ mà du khách nước ngoài cũng có dịp tiếp cận với ĐCTT. Có thể xem, đây là cách thức hữu hiệu góp phần quảng bá ĐCTT, khôi phục lại thời kì “hoàng kim” của loại hình nghệ thuật.

Bằng những nỗ lực giữ gìn bản sắc văn hoá trong thời kì hội nhập, mỗi người chúng ta đều có niềm tin rằng: ĐCTT nói riêng, những loại hình nghệ thuật truyền thống nói chung sẽ không bao giờ vắng bóng trên bước đường phát triển của đất nước.