Để di sản văn hóa phố Hội tồn tại với thời gian

Nhiều di sản đang hư hỏng, xuống cấp

Hơn 400 năm, những ngôi nhà cổ ở Hội An truyền lại trên 3 đời, có khi 5 đời hoặc lâu hơn. Nhưng thời gian thì nghiệt ngã, sức người thì hữu hạn, thiên nhiên thì tàn khốc đến mức không thể cứu chữa được nữa. Những ngôi nhà cổ với từng mảng tường ngậm đầy nước rồi xì ra những mảng mốc rêu thẫm xỉn, loang lổ. Nhiều ngôi nhà cổ ở đây cũng như phận người từng ngày một già nua, không biết sẽ hỏng ngày nào.

Bão lụt làm ảnh hưởng nghiêm trọng tới những ngôi nhà cổ.

Nhà cổ, người già! Đó là hiện thực của một số chủ nhân phố Hội. Như nhà cổ 68 Trần Phú được xếp hạng I, có 3 cụ già là chị em ruột đang ở. Người em út Ngô Thị Gần năm nay 84 tuổi, hai người chị là Ngô Thị Xin Chị, Ngô Thị Xin Em đã ngoài tuổi 90. Ngôi nhà cổ có kết cấu gỗ nhưng do ngâm nước lụt mỗi năm nhiều đợt nên đã xuống cấp nghiêm trọng. Các thanh gỗ làm cửa đã bị mối mọt, phải buộc chặt để khỏi rơi. Cụ Ngô Thị Gần thở dài, bởi mỗi dấu ấn trong ngôi nhà này đều gắn với một dấu ấn, sự kiện trong đời của mấy chị em. Ngước nhìn ngôi nhà ngày càng xuống cấp mà mấy chị em không tài nào ngủ được, cả đêm cứ trằn trọc.

Hay nhà cổ nằm khuất sâu ở địa chỉ 56/10 Lê Lợi cũng được xếp hạng I. Mái ngói âm dương bị dột vài nơi, cấu kiện gỗ hư hỏng nặng, đã chống đỡ qua các năm. Cột kèo bị mối mọt mục ruỗng nhiều chỗ và dột tứ tung. Mái ngói cổ xưa rêu cỏ mọc, thấp tè nằm kẹp giữa những ngôi nhà mới cao vọt lên. Tương tự, nhà cổ 23 Tiểu La có gian trước của căn nhà nhỏ xuống cấp trông thê thảm như chiếc răng sắp rụng.

Gia cố nhà cổ 68 Trần Phú

Những người sống trong nhà cổ Hội An xuống cấp luôn đau đáu một nỗi lo. Nỗi lo đó như dài hơn, trĩu nặng hơn cho vận mệnh nơi an trú vốn đã truyền đời của nhiều người, và họ thấp thỏm chờ đợi. Nhưng chờ đợi gì không ai biết, không ai nói. Chỉ có tiếng mọt gỗ kọt kẹt hằng đêm, chỉ có tiếng vữa lở rụng lả tả xuống đất. Tất cả như chắp cho tiếng thở dài vọng buồn da diết.

Chấp chới cứu cánh

Theo thống kê của Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, 1.155 di tích và nhà cổ thì tổng số di tích xuống cấp nghiêm trọng là 30. Trong đó, di tích xuống cấp cực kì nghiêm trọng 9; di tích xuống cấp nhẹ 7; di tích xuống cấp nặng 14. Trong đó chủ di tích tự chống đỡ là 21; không còn khả năng chống đỡ, đề xuất hạ giải là 9. Đề xuất di dời cục bộ trong phạm vi di tích là 17, di dời nơi khác là 10, còn không di dời là 3 di tích. Trong những năm qua, công tác bảo vệ di tích được duy trì phối hợp thường xuyên với các cơ quan, đơn vị địa phương nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu thiệt hại. Tính đến 30/6/2025, Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An đã tiếp nhận 147 hồ sơ từ Bộ phận tiếp nhận và trả kết quả, trong đó khu vực I có 50 hồ sơ, khu vực IIA có 44 hồ sơ, khu vực IIB có 53 hồ sơ. Trong số này có tới gần 84% là thuộc sở hữu tư nhân.

Tu bổ hay trùng tu, chẳng phải chủ nhân những di tích ấy tự quyết được, cùng với đó là những chính sách bảo tồn di sản. Kinh phí dành cho tu bổ là rất lớn trong khi nhiều chủ di tích không đủ nguồn vốn đối ứng đầu tư tu bổ, tôn tạo. Chủ nhà cổ số 56/10 Lê Lợi, bà Phan Thị Mót già yếu, nằm ngủ dưới một tấm bạt che cứ ngó trước ngó sau, ngó trên ngó dưới trong căn nhà. Bà nói cứ chằng chống, vá víu, ngôi nhà cứ ngày càng khác đi, đến nỗi… biến dạng. Mấy năm trước Nhà nước có chính sách hỗ trợ 65% kinh phí để tu bổ nhà, nhưng gia đình không có 35% còn lại (vài tỉ đồng) để mà sửa chữa tu bổ.

Ông Phạm Phú Ngọc, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An cho biết, trung tuần tháng 11 vừa qua lãnh đạo TP Đà Nẵng đã tiến hành kiểm tra rà soát, đánh giá tình trạng xuống cấp của các di tích, nhằm bảo đảm an toàn cho toàn bộ di tích ở di sản văn hóa thế giới. Trên cơ sở đó, lập danh mục cụ thể về tình trạng xuống cấp, đề xuất các biện pháp chằng chống, gia cố bổ sung đối với những vị trí hư hỏng nặng. Đồng thời phối hợp với các hộ dân liên quan lập biên bản cam kết và xây dựng phương án di dời hoặc hạ giải tạm thời các di tích có nguy cơ sụp đổ. Tại buổi kiểm tra thực tế, ông Phạm Đức Ấn, Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng yêu cầu Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với các Sở, ngành và địa phương liên quan tiếp tục rà soát, thống kê, đánh giá cụ thể hiện trạng và công năng của từng di tích. Trên cơ sở đó đề xuất các phương án bảo tồn, tôn tạo khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế.

Hội An được vinh danh “Điểm đến Thành phố văn hóa hàng đầu châu Á 2025

Để bảo tồn tính nguyên gốc, toàn vẹn của di sản, đồng thời bảo đảm an toàn cho Nhân dân và du khách theo đó, hỗ trợ 100% kinh phí đối với các di tích có giá trị đặc biệt; hỗ trợ trùng tu từ 40% đến 100% theo mức độ của các di tích thuộc nhóm thấp hơn; thành lập quỹ bảo tồn di sản nhằm kịp thời cứu nguy các di tích trong diện nguy cơ. Từ đó xây dựng giải pháp phòng ngừa, ứng phó và bảo tồn bền vững cho khu di sản.

Nhà cổ là nơi cư trú, sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh của cư dân, cũng là bộ phận hữu cơ cấu thành nên khu di sản văn hóa thế giới. Những giải pháp để sớm trùng tu, sửa chữa nhà đang xuống cấp để gìn giữ quần thể di tích cổ vô giá tiếp tục tồn tại ở Hội An mới là điều quan trọng, chính quyền và các cơ quan chức năng đang nỗ lực hết sức. Bởi nếu không nhanh, không quyết đoán e rằng phần hồn cốt đó bị nguy hại thì khu phố cổ không còn gìn giữ được phần sâu lắng nhất của di sản trăm năm nữa.