Dinh dưỡng đúng cách, hỗ trợ phục hồi sau đột qụy

Dinh dưỡng cần được quan tâm ngay từ giai đoạn cấp tính

Dinh dưỡng là một phần quan trọng trong điều trị và phục hồi sau đột qụy. Người bệnh cần được nuôi dưỡng sớm, đúng cách, bảo đảm đủ năng lượng và protein để duy trì thể trạng, hạn chế mất khối cơ và đáp ứng nhu cầu phục hồi. Tuy nhiên, chế độ ăn phải được xây dựng căn cứ vào tình trạng bệnh, khả năng nuốt và mức độ vận động của từng người.

Theo TS.BS. Vũ Thị Thanh, Quyền Trưởng khoa Dinh dưỡng lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai, liệu pháp dinh dưỡng cho người bệnh đột quỵ cần được điều chỉnh theo từng giai đoạn.

Trong 72 giờ đầu, mục tiêu là bảo vệ niêm mạc ruột, duy trì hoạt động của trục não - ruột, kiểm soát stress oxy hóa và phản ứng viêm. Nếu tình trạng người bệnh cho phép, cần ưu tiên nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa sớm, trong vòng 24-48 giờ đầu. Nhu cầu năng lượng được báo cáo ở mức khoảng 20-25 kcal/kg/ngày, protein 1,2-1,5 g/kg/ngày; đồng thời tránh nuôi dưỡng quá mức trong tuần đầu tiên.

Ảnh minh hoạ

Từ ngày thứ 4 đến tuần thứ 4, chế độ dinh dưỡng được điều chỉnh nhằm đáp ứng nhu cầu phục hồi chức năng và tái tạo tế bào thần kinh. Năng lượng tăng dần lên 25-30 kcal/kg/ngày tùy mức độ vận động; protein duy trì 1,2-1,5 g/kg/ngày, có thể tăng đến 1,7 g/kg/ngày ở người bệnh có loét ép hoặc tình trạng dị hóa nặng.

Ở giai đoạn phục hồi lâu dài, khẩu phần tiếp tục được cá thể hóa theo mức tiêu hao năng lượng và khả năng vận động. Người bệnh cần được cung cấp đủ protein chất lượng cao, phân bổ hợp lý trong các bữa ăn, kết hợp rau xanh, quả mọng, các loại hạt, dầu ô-liu và cá béo theo nguyên lý chế độ ăn MIND hoặc Mediterranean.

Đối với NCT, cần đặc biệt chú ý tình trạng ăn uống kém, sụt cân và giảm khối cơ sau đột quỵ. Việc theo dõi cân nặng, lượng thức ăn và nước uống hằng ngày giúp phát hiện sớm nguy cơ suy dinh dưỡng, từ đó có hướng điều chỉnh kịp thời. Người bệnh ăn không đủ nhu cầu cần được nhân viên y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá để cân nhắc giải pháp bổ sung phù hợp, không tự ý sử dụng các sản phẩm dinh dưỡng thay thế bữa ăn.

Rối loạn nuốt: Nguy cơ không thể xem nhẹ

Một trong những biến chứng thường gặp sau đột qụy là rối loạn nuốt. Tình trạng này khiến thức ăn, nước uống hoặc nước bọt có thể đi vào đường hô hấp, gây sặc, nghẹn và làm tăng nguy cơ viêm phổi hít. Đáng lưu ý, NCT sau đột qụy có thể đồng thời bị yếu cơ, giảm khả năng phối hợp động tác nuốt và hạn chế khả năng tự ăn uống, khiến nguy cơ biến chứng càng đáng quan tâm.

Theo báo cáo, việc chuyển từ nuôi dưỡng qua ống sonde sang ăn đường miệng cần được thực hiện từng bước, sau khi người bệnh được đánh giá khả năng nuốt bằng các công cụ phù hợp như V-VST.

Bên cạnh đó, hệ thống phân loại kết cấu thức ăn IDDSI với các mức từ 0 đến 7 được áp dụng để lựa chọn độ đặc của chất lỏng và độ mềm của thức ăn phù hợp với từng mức độ rối loạn nuốt. Việc sử dụng chất làm đặc đúng cách giúp điều chỉnh tốc độ di chuyển của chất lỏng khi nuốt, hỗ trợ tăng độ an toàn trong ăn uống. Tuy nhiên, không phải cứ làm đặc thức ăn, nước uống là bảo đảm an toàn tuyệt đối; người bệnh vẫn cần được đánh giá và theo dõi chuyên môn.

Tại Bệnh viện Bạch Mai, các chế độ ăn dành cho người bệnh rối loạn nuốt nội trú đã được xây dựng với 9 ký hiệu. Bệnh viện cũng phát triển thực đơn và hướng dẫn sử dụng dụng cụ đo độ mặn, độ nhớt nhằm kiểm soát chất lượng khẩu phần ăn.

Đối với gia đình, cần chú ý những biểu hiện như ho, sặc khi ăn uống, thức ăn đọng trong miệng, giọng nói ướt sau khi nuốt hoặc thường xuyên xuất hiện viêm đường hô hấp. Khi có những dấu hiệu này, cần thông báo với nhân viên y tế để đánh giá khả năng nuốt. Đặc biệt, không tự ý cho người bệnh ăn cháo loãng, uống nước hoặc thay đổi độ đặc của thức ăn khi chưa có hướng dẫn. Nếu người bệnh chưa được xác định khả năng nuốt an toàn, không nên tự cho ăn, uống hoặc uống thuốc qua đường miệng.

Cá thể hóa dinh dưỡng, hỗ trợ phục hồi lâu dài

Báo cáo cũng đề cập vai trò của một số dưỡng chất đối với sức khỏe thần kinh như omega-3 (DHA, EPA), choline, phospholipid và các vitamin nhóm B, D3, C, E. Bên cạnh đó, duy trì hệ vi sinh đường ruột thông qua chế độ ăn phù hợp, thực phẩm lên men và probiotic cũng được đề cập trong chiến lược hỗ trợ trục não - ruột.

Theo chuyên gia, không có một chế độ dinh dưỡng chung phù hợp với tất cả người bệnh đột qụy. Việc xây dựng khẩu phần cần căn cứ vào nhu cầu năng lượng, khả năng nuốt, tình trạng vận động, bệnh lý đi kèm và mức độ phục hồi của từng người. Các dưỡng chất hoặc sản phẩm bổ sung cần được cân nhắc theo tình trạng cụ thể, không nên tự ý sử dụng với kỳ vọng thúc đẩy phục hồi thần kinh.

Đối với NCT sau đột quỵ, gia đình cần duy trì việc theo dõi cân nặng, lượng thức ăn, nước uống và khả năng ăn nuốt; hỗ trợ người bệnh ngồi ở tư thế phù hợp khi ăn, ăn chậm, từng lượng nhỏ theo hướng dẫn chuyên môn. Vệ sinh răng miệng ít nhất hai lần mỗi ngày cũng rất cần thiết, nhất là với người bị rối loạn nuốt hoặc phụ thuộc vào người chăm sóc. Nếu có biểu hiện ăn uống giảm sút, sụt cân, tiểu ít hoặc dấu hiệu mất nước, cần đưa người bệnh đi khám để được đánh giá. Lượng nước uống cũng cần điều chỉnh theo tình trạng tim mạch, thận và chỉ định của bác sĩ.

Dinh dưỡng không thay thế thuốc điều trị hay phục hồi chức năng sau đột qụy, nhưng là một mắt xích quan trọng trong chăm sóc toàn diện. Sự phối hợp giữa đội ngũ y tế, người bệnh và gia đình trong thực hiện chế độ ăn phù hợp sẽ góp phần hạn chế biến chứng, duy trì thể trạng và hỗ trợ phục hồi lâu dài.