Sau kỳ nghỉ lễ 2/9: Đừng để bệnh mạn tính của người cao tuổi “nghỉ” theo

Kỳ nghỉ ngắn, bệnh mạn tính không “nghỉ”

Sau những ngày nghỉ lễ, điều nhiều người quan tâm thường là trở lại công việc, đưa sinh hoạt gia đình về nhịp bình thường. Tuy nhiên, với người cao tuổi đang sống chung với tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, bệnh thận mạn…, đây còn là thời điểm cần “kiểm kê” lại sức khỏe.

Bởi nếu với người trẻ khỏe mạnh, một vài bữa ăn nhiều hơn bình thường hay vài đêm ngủ muộn có thể chỉ gây mệt mỏi, thì ở người cao tuổi, những thay đổi tưởng chừng rất nhỏ lại có thể làm xáo trộn quá trình kiểm soát bệnh vốn cần duy trì đều đặn mỗi ngày.

Trong kỳ nghỉ, giờ ăn thường không còn cố định. Những bữa cơm sum họp có nhiều món chiên, xào, thức ăn chế biến sẵn; lượng muối, đường và chất béo có thể cao hơn ngày thường. Bia, rượu, nước ngọt cũng xuất hiện nhiều hơn; trong khi thời gian vận động giảm, giờ ngủ nghỉ thay đổi.

Người cao tuổi mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, việc bảo vệ sức khỏe cần bắt đầu ngay từ trước kỳ nghỉ chứ không nên chờ xuất hiện bất thường mới xử lý

Một nguy cơ khác ít được chú ý chính là việc dùng thuốc. Khi đi du lịch, về quê hay đến nhà con cháu, người cao tuổi có thể quên mang đủ thuốc, uống sai giờ, bỏ một vài liều, thậm chí tự điều chỉnh thuốc khi thấy cơ thể vẫn “bình thường”.

Trong khi đó, tăng huyết áp nhiều trường hợp diễn tiến âm thầm, không có triệu chứng rõ ràng. Với đái tháo đường, việc ăn nhiều tinh bột, bánh kẹo, nước ngọt, sử dụng rượu bia, ít vận động, thức khuya hoặc dùng thuốc không đều cũng có thể khiến đường huyết dao động.

Vì vậy, với người cao tuổi, vấn đề không phải là “kiêng lễ”, hạn chế những cuộc vui hay từ chối những chuyến đi cùng con cháu, mà là biết vui lễ trong giới hạn an toàn của sức khỏe.

Thuốc phải đi cùng hành lý

Trao đổi về vấn đề này, BS.CKII Nguyễn Thị Cẩm Vân, Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Đa khoa Chánh Hưng, TP Hồ Chí Minh, cho rằng với người cao tuổi mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, việc bảo vệ sức khỏe cần bắt đầu ngay từ trước kỳ nghỉ chứ không nên chờ xuất hiện bất thường mới xử lý.

Nguyên tắc đầu tiên là người bệnh không tự ý ngưng thuốc hoặc thay đổi liều thuốc đang điều trị chỉ vì đi chơi, về quê hay giờ giấc sinh hoạt thay đổi.

BS.CKII Nguyễn Thị Cẩm Vân, Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Đa khoa Chánh Hưng, TP Hồ Chí Minh lưu ý người cao tuổi sau kỳ nghỉ nên sớm đưa cơ thể trở lại nếp sinh hoạt ổn định

Nếu có kế hoạch đi xa, người cao tuổi và gia đình nên kiểm tra lại số thuốc đang sử dụng, chuẩn bị đủ cho toàn bộ chuyến đi và có lượng dự phòng hợp lý. Thuốc cần được để ở vị trí dễ lấy, có thể mang theo toa thuốc hoặc thông tin về loại thuốc, liều dùng. Với người lớn tuổi trí nhớ giảm, con cháu nên hỗ trợ chia thuốc theo ngày, đặt báo thức hoặc trực tiếp nhắc giờ uống.

Người mắc tăng huyết áp nếu có điều kiện nên mang theo máy đo huyết áp cá nhân; người mắc đái tháo đường cần chuẩn bị thiết bị theo dõi đường huyết theo hướng dẫn của bác sĩ, nhất là trường hợp đang sử dụng insulin hoặc từng có đường huyết dao động.

BS.CKII Nguyễn Thị Cẩm Vân cũng lưu ý người bệnh không nên có tâm lý “chỉ vài ngày không sao”. Với người tăng huyết áp, cần hạn chế thức ăn mặn, đồ muối chua, thực phẩm chế biến sẵn, nước chấm và những món chứa nhiều natri.

Người mắc đái tháo đường không có nghĩa phải nhịn ăn hay tách mình khỏi những bữa cơm gia đình. Điều quan trọng là ăn đủ, cân bằng và điều độ; hạn chế bánh kẹo, nước ngọt, không ăn lượng tinh bột quá lớn trong một bữa; tăng rau xanh, thực phẩm giàu chất xơ, lựa chọn đạm nạc và những món ít dầu mỡ.

Đặc biệt, người cao tuổi không nên vì vui cùng con cháu mà thức quá khuya, bỏ bữa hoặc sử dụng nhiều rượu bia. Những người có nhiều bệnh nền càng cần duy trì giờ ăn, giờ ngủ và thời điểm sử dụng thuốc gần với sinh hoạt thường ngày.

Đừng “nhịn bù” cho những ngày ăn nhiều

Khi kỳ nghỉ kết thúc, một sai lầm khá phổ biến là cho rằng chỉ cần trở lại uống thuốc bình thường là sức khỏe sẽ tự ổn định. Thực tế, vài ngày sinh hoạt đảo lộn có thể để lại những biến động về huyết áp, đường huyết, cân nặng và tình trạng tim mạch mà bản thân người bệnh chưa cảm nhận được ngay.

Theo BS.CKII Nguyễn Thị Cẩm Vân, người cao tuổi sau kỳ nghỉ nên sớm đưa cơ thể trở lại nếp sinh hoạt ổn định: ăn đúng giờ, ngủ đủ, uống đủ nước phù hợp tình trạng bệnh, sử dụng thuốc đúng chỉ định và từng bước khôi phục vận động thể lực.

Đáng lưu ý, không nên áp dụng cách “ăn bù – nhịn bù”. Sau vài ngày ăn uống nhiều hơn, có người chủ động bỏ bữa hoặc ăn quá ít với mong muốn nhanh chóng giảm đường huyết, giảm cân. Với người cao tuổi đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin, việc này có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết.

Thay vào đó, cần trở lại chế độ ăn cân đối, giảm thực phẩm nhiều đường, muối và chất béo; tăng rau xanh, chất xơ; lựa chọn cá, thịt nạc, các loại đậu và ưu tiên món hấp, luộc.

Việc vận động cũng cần được khôi phục từ từ. Đi bộ nhẹ nhàng, dưỡng sinh, vận động khớp hoặc những bài tập vốn đã quen thuộc sẽ phù hợp hơn việc đột ngột tập luyện cường độ cao để “bù” cho những ngày ít vận động.

Đặc biệt, trong những ngày đầu sau lễ, người mắc tăng huyết áp nên đo huyết áp tại nhà và ghi lại kết quả để so sánh với mức thường ngày. Người mắc đái tháo đường cần theo dõi đường huyết theo kế hoạch đã được bác sĩ hướng dẫn.

Nếu các chỉ số liên tục bất thường hoặc xuất hiện những biểu hiện như đau ngực, khó thở, rối loạn ý thức, yếu hoặc liệt tay chân…, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế kịp thời.

Con cháu – “người theo dõi sức khỏe” gần nhất

Trong câu chuyện chăm sóc sức khỏe người cao tuổi trước, trong và sau kỳ nghỉ lễ, có một “mắt xích” rất quan trọng nhưng đôi khi chưa được chú ý đúng mức: con cháu và người thân trong gia đình.

Bởi ngoài bác sĩ, nhân viên y tế, chính gia đình là những người ở gần người cao tuổi nhất, có thể nhận biết sớm sự thay đổi về ăn uống, giấc ngủ, vận động, tinh thần cũng như việc sử dụng thuốc hằng ngày.

Trước kỳ nghỉ, con cháu nên cùng ông bà, cha mẹ kiểm tra thuốc đang sử dụng, chuẩn bị đủ thuốc nếu đi xa; mang theo toa thuốc, máy đo huyết áp hoặc thiết bị theo dõi đường huyết khi cần. Nếu người cao tuổi có nhiều bệnh nền, ít nhất một thành viên trong gia đình nên nắm được những thông tin cơ bản về bệnh, thuốc đang dùng và địa chỉ cơ sở y tế tại nơi đến để chủ động khi có tình huống bất thường.

Trong những ngày nghỉ, chăm sóc cũng không đồng nghĩa với việc liên tục nhắc nhở khiến ông bà, cha mẹ có cảm giác mình là “người bệnh” giữa cuộc vui. Điều cần thiết hơn là sự quan tâm tinh tế: nhắc uống thuốc đúng giờ, chuẩn bị món ăn phù hợp, hạn chế mời rượu bia, dành thời gian nghỉ ngơi và cùng người cao tuổi đi bộ nhẹ nhàng.

Ngay trên mâm cơm sum họp, con cháu hoàn toàn có thể góp phần bảo vệ sức khỏe ông bà bằng những việc rất đơn giản. Thay vì bắt người cao tuổi ăn một thực đơn riêng, cả gia đình có thể cùng giảm muối, giảm đường, tăng rau xanh, lựa chọn món hấp, luộc, hạn chế thực phẩm quá nhiều dầu mỡ.

Khi chế độ ăn lành mạnh trở thành lựa chọn chung của cả nhà, người cao tuổi sẽ không cảm thấy mình bị “kiêng khem”, bị tách khỏi không khí sum họp.

Sau kỳ nghỉ, sự quan tâm ấy càng không nên dừng lại. Con cháu có thể hỗ trợ ông bà đo huyết áp, đường huyết; để ý giấc ngủ, bữa ăn, khả năng vận động và những biểu hiện khác thường. Nếu chỉ số bất thường kéo dài hoặc sức khỏe thay đổi, cần chủ động đưa người cao tuổi đến cơ sở y tế kiểm tra.

Quan trọng hơn, chăm sóc người cao tuổi không chỉ là nhắc thuốc, đo huyết áp hay kiểm soát từng món ăn, mà còn là sự đồng hành, lắng nghe và tôn trọng để ông bà, cha mẹ vẫn được tận hưởng những ngày vui cùng con cháu nhưng trong một giới hạn an toàn.

Bên cạnh sự chủ động của người bệnh, việc quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường ở người cao tuổi cần được nhìn nhận như một quá trình có sự tham gia của cả gia đình và hệ thống chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Người thân không chỉ hỗ trợ đưa đi khám, nhắc uống thuốc mà cần được nâng cao kiến thức cơ bản về bệnh, nhận biết dấu hiệu bất thường, cách theo dõi huyết áp, đường huyết, chế độ dinh dưỡng và nguyên tắc sử dụng thuốc. Khi con cháu hiểu bệnh của ông bà, cha mẹ, sự chăm sóc sẽ chủ động và hiệu quả hơn, đặc biệt với người cao tuổi sống phụ thuộc hoặc mắc nhiều bệnh nền.

Ở góc độ chính sách, cần tiếp tục ưu tiên đầu tư cho y tế cơ sở, nâng cao năng lực trạm y tế trong quản lý bệnh không lây nhiễm và phát triển đội ngũ nhân viên, cộng tác viên chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng. Với tốc độ già hóa dân số ngày càng nhanh, việc chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ dựa vào bệnh viện tuyến trên hay gia đình. Cần từng bước xây dựng mạng lưới chăm sóc tại cộng đồng, có cơ chế đào tạo, hỗ trợ và chính sách phù hợp cho lực lượng trực tiếp theo dõi người cao tuổi tại địa bàn dân cư. Khi người bệnh có gia đình đồng hành, y tế cơ sở đủ năng lực và chính sách hỗ trợ đến tận cộng đồng, quá trình quản lý bệnh mạn tính mới có thể thực sự liên tục, thay vì chỉ được quan tâm mỗi khi người cao tuổi đến bệnh viện.

Lấp “khoảng trống” từ bệnh viện đến từng gia đình

Nhìn rộng hơn, câu chuyện kiểm soát huyết áp và đường huyết trong và sau kỳ nghỉ 2/9 cho thấy một vấn đề đáng quan tâm: khoảng trống trong quản lý liên tục bệnh mạn tính tại cộng đồng.

Một người cao tuổi có thể được chẩn đoán tại bệnh viện, được bác sĩ kê đơn và hướng dẫn điều trị khá đầy đủ. Nhưng sau khi bước ra khỏi bệnh viện, phần lớn thời gian của họ lại ở nhà.

Và chính tại gia đình, việc thuốc có được uống đúng giờ hay không, bữa ăn mặn hay nhạt, người bệnh vận động nhiều hay ít, huyết áp và đường huyết có được kiểm tra thường xuyên hay không lại phụ thuộc chủ yếu vào bản thân người cao tuổi và người chăm sóc.

Do đó, quản lý bệnh mạn tính không thể dừng lại sau cánh cửa phòng khám.

Trạm y tế, gia đình, tổ chức Hội Người cao tuổi, cộng tác viên sức khỏe và chính người bệnh cần tạo thành một mạng lưới theo dõi liên tục. Đặc biệt vào những thời điểm dễ làm đảo lộn sinh hoạt như Tết, kỳ nghỉ 30/4 - 1/5 hay Quốc khánh 2/9, việc truyền thông, nhắc thuốc, hướng dẫn người cao tuổi tự đo huyết áp, đường huyết càng cần được chú trọng.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là phát hiện một người có tăng huyết áp hay đái tháo đường, mà sau khi được phát hiện, người bệnh phải được quản lý, điều trị liên tục và kiểm soát tốt các chỉ số.

Bởi một hồ sơ sức khỏe dù đầy đủ trên giấy hay trên phần mềm cũng khó phát huy ý nghĩa nếu ngoài cộng đồng vẫn còn người cao tuổi bỏ thuốc nhiều ngày mà không ai biết; có người huyết áp tăng kéo dài nhưng không được kiểm tra; có bệnh nhân đái tháo đường mất kiểm soát đường huyết nhưng chỉ đến bệnh viện khi biến chứng đã xuất hiện.

Định hướng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi hiện nay đặt mục tiêu đến năm 2030 có 90% người cao tuổi được phát hiện, điều trị và quản lý các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, sa sút trí tuệ…; đồng thời phấn đấu 100% người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần mỗi năm.

Với người cao tuổi, một kỳ nghỉ an toàn là thuốc vẫn được uống đúng giờ, bữa ăn vẫn có giới hạn, cơ thể vẫn được vận động và những con số huyết áp, đường huyết vẫn được quan tâm

Để những mục tiêu ấy đi vào cuộc sống, điều cần thiết là xây dựng được một chuỗi chăm sóc không bị đứt đoạn: từ bệnh viện đến y tế cơ sở, từ trạm y tế đến gia đình, từ bác sĩ đến người chăm sóc và chính người cao tuổi.

BS.CKII Nguyễn Thị Cẩm Vân chia sẻ: “Với người cao tuổi, một kỳ nghỉ an toàn không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ những bữa cơm sum họp hay chuyến đi cùng con cháu. Điều quan trọng là thuốc vẫn được uống đúng giờ, bữa ăn vẫn có giới hạn, cơ thể vẫn được vận động và những con số huyết áp, đường huyết vẫn được quan tâm.”

Kỳ nghỉ lễ rồi sẽ kết thúc, nhưng tăng huyết áp và đái tháo đường thì không có ngày nghỉ.

Sau những ngày vui bên gia đình, thay vì chờ cơ thể phát tín hiệu bất thường mới tìm đến bệnh viện, mỗi người cao tuổi cần chủ động trở lại nhịp quản lý bệnh thường ngày; con cháu tiếp tục đồng hành và y tế cơ sở làm tốt vai trò theo dõi, kết nối.

Khi sự quản lý ấy được nối dài từ bệnh viện về trạm y tế, từ trạm y tế tới từng gia đình và từ con cháu đến ông bà, cha mẹ, “khoảng trống” trong quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường ở người cao tuổi tại cộng đồng mới thực sự từng bước được thu hẹp.