Cần xét xử khách quan, minh bạch, đúng pháp luật

Ngày 12 - 13/12/2022, TAND tỉnh Hà Nam đưa vụ án trên ra xét xử. Sau khi nghe quan điểm của đại diện Viện KSND tỉnh, người có nghĩa vụ liên quan, quan điểm của luật sư bào chữa cho các bị cáo, Hội đồng xét xử (HĐXX) tuyên: Phạt Hoàng Trần Tiến Dũng 14 năm tù giam, các bị cáo khác cũng lần lượt bị tuyên phạt từ 13 năm tù tới 7 năm tù giam. Ngoài ra, bị cáo Dũng phải nộp thêm 50 triệu đồng vào ngân sách Nhà nước (Bản án số: 53/2022/HS-ST ngày 13/12/2022).

Trụ sở TAND tỉnh Hà Nam.

Không đồng tình với cách giải quyết của TAND tỉnh Hà Nam, bị cáo Dũng cùng một số bị cáo đã có đơn kháng cáo toàn bộ Bản án số: 53/2022/HS-ST ngày 13/12/2022, gửi TAND Cấp cao tại Hà Nội, với lí do: Các bị cáo chỉ vi phạm về quy chế thi, việc điều tra, xét xử kết tội về tội “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” là có dấu hiệu oan sai.

Ngày 22/8/2023, TAND Cấp cao tại Hà Nội đã đưa vụ án “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” ra xét xử phúc thẩm. Theo đó, TAND Cấp cao tại Hà Nội huỷ bản án Bản án số: 53/2022/HS-ST ngày 13/12/2022 của TAND tỉnh Hà Nam để điều tra lại. Chuyển hồ sơ cho Viện KSND tỉnh Hà Nam để giải quyết theo thủ tục chung.

Theo đó, cơ quan tố tụng cấp sơ thẩm chưa làm rõ vấn đề, trao đổi, giao dịch giữa Dũng và các thí sinh là ai, giao dịch như thế nào? Số tiền cụ thể cho mỗi thí sinh hay với người nhà thí sinh là bao nhiêu? Hình thức giao tiền; nguyện vọng của các thí sinh ra sao? Xác định rõ động cơ, mục đích, tính chất hành vi phạm tội của từng bị cáo. Xác định bản chất của vụ án, cũng như việc giải quyết vụ án chưa được khách quan, toàn diện; Giữa đối tượng kĩ thuật và thí sinh có hành vi sử dụng thiết bị điện tử truyền thông tin đề thi ra ngoài và nhận đáp án để chép vào bài thi của mình, giữa các bị cáo không có sự liên kết với nhau... Nhóm thí sinh không được bàn bạc, tổ chức, phân công vai trò, nhiệm vụ cụ thể của từng người; Cơ quan tố tụng chưa làm rõ chính xác thời điểm nào đề thi được coi là tài liệu “Mật” hay “Tối mật”; thời điểm đề thi đã được giải mật, cũng như chưa xác định chính xác từng thời điểm của từng thí sinh chuyển đề ra bên ngoài; thời điểm kết thúc chuyển đề thi ra ngoài để có căn cứ xác định cấp độ mật của đề thi; các bị cáo phạm tội một lần hay nhiều lần trong kì thi?... Ngoài ra, cơ quan tố tụng chưa trưng cầu giám định cấp độ “Mật” để từ đó xác định độ mật của đề thi thuộc loại nào làm căn cứ truy tố, xét xử các bị cáo; chưa làm rõ nhóm bị cáo hỗ trợ và bị cáo tổ chức việc thi gian lận, không phát tán ra ngoài có thoả mãn cấu thành tội cố ý làm lộ bí mật Nhà nước hay không? (Bản án hình sự phúc thẩm số 640/2023/HS-PT ngày 22/8/2023).

Bản án sơ thẩm số 72/2024/HS-ST của TAND tỉnh Hà Nam.

Sau khi Viện KSND tỉnh Hà Nam trả lại hồ sơ, yêu cầu điều tra bổ sung. Ngày 17/5/2024, Cơ quan ANĐT, Công an tỉnh Hà Nam có Bản Kết luận điều tra số 03/BKL-ANĐT-Đ2 và ngày 11/8/2024, Cơ quan ANĐT, Công an tỉnh Hà Nam có Kết luận điều tra bổ sung vụ án hình sự số: 07/BKL-ANĐT-Đ2 và chuyển toàn bộ hồ sơ vụ án, hồ sơ điều tra bổ sung và Bản kết luận điều tra bổ sung đến Viện KSND tỉnh Hà Nam đề nghị truy tố bị can Hoàng Trần Tiến Dũng cùng 25 bị can trong vụ án về tội “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” quy định tại điểm a, c, Khoản 3, Điều 377 Bộ luật Hình sự.

Ngày 24/9/2024, Viện KSND tỉnh Hà Nam có Cáo trạng số: 73/CT-VKS-P2 truy tố bị cáo Hoàng Trần Tiến Dũng và 25 đồng phạm về tội “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” quy định tại điểm a, c, Khoản 3, Điều 377 BLHS.

Trong các ngày từ 19 tới 25/11/2024, TAND tỉnh Hà Nam tiếp tục đưa Vụ án hình sự sơ thẩm số: 59/2024/TLST-HS ra xét xử sơ thẩm. Theo đó, Hoàng Trần Tiến Dũng, công tác tại Phòng Tổ chức cán bộ, Công an tỉnh Hà Nam đã liên hệ với một số người là chiến sĩ nghĩa vụ muốn vào công tác tại ngành Công an và nhiều gia đình học sinh có nguyện vọng muốn vào học tại các trường Công an, Quân đội thì Dũng sẽ giúp. Sau khi được các gia đình thí sinh nhất trí, Dũng phân công Đoàn C. có trình độ về máy móc thiết bị điện tử trưởng nhóm kĩ thuật và Hoàng Đức H. có khả năng tìm người giải để trưởng nhóm giải đề. Dũng chuẩn bị các thiết bị điện tử, thống nhất cách hướng dẫn, hỗ trợ cho các thí sinh sử dụng các thiết bị điện tử, thời gian quay các đề thi đưa ra ngoài để tổ chức gian lận trong thi cử.

Đối với các đề thi các bị cáo làm lộ là đề thi chính thức trong các kì thi trung học phổ thông quốc gia, chưa công khai, nằm trong danh mục bí mật Nhà nước thuộc lĩnh vực đào tạo là bí mật Nhà nước độ tối mật và chưa được giải mật theo quy định. Do vậy, hành vi của các bị cáo rất nguy hiểm cho xã hội, trực tiếp xâm phạm đến bí mật Nhà nước cần được pháp luật bảo vệ.

Hoàng Trần Tiến Dũng là chủ mưu, cầm đầu, chuẩn bị công cụ, chỉ đạo phân công cho các đối tượng thực hiện hành vi phạm tội nên giữ vai trò thứ nhất; Đoàn C. là người được Dũng giao phụ trách tập hợp những đối tượng lập thành tổ công nghệ nhằm hướng dẫn, hỗ trợ cho các thi sinh trước, trong kì thi; Hoàng Đức H. là người được Dũng giao chịu trách nhiệm tìm, thuê các học sinh có năng lực tốt trong học tập để giải đề thi. Đây là hai đối tượng đứng đầu mỗi khâu do Dũng phân công nên giữ vai trò thứ hai trong vụ án; 4/26 đối tượng tham gia phạm tội tích cực nhiều năm nên giữ vai trò thứ ba trong vụ án; 5/26 đối tượng trong nhóm tìm người giải đề và kĩ thuật tham gia phạm tội một năm nên giữ vai trò thứ 4 trong vụ án; 16/26 đối tượng là thí sinh làm theo hướng dẫn nên mức độ phạm tội hạn chế hơn các bị cáo khác. Riêng, Hoàng Trần Tiến Dương, tính đến ngày thực hiện hành vi phạm tội mới chỉ 17 tuổi 7 tháng 14 ngày nên được áp dụng các quy định đối với người dưới 18 tuổi phạm tội theo quy định của BLHS.

Sau khi nghe quan điểm của đại diện Viện KSND tỉnh, ý kiến của các luật sư bào chữa, nguyện vọng của các bị cáo trong vụ án, HĐXX nghị án và tuyên phạt Hoàng Trần Tiến Dũng 12 năm 6 tháng tù giam. Các bị cáo khác cũng lần lượt bị tuyên phạt từ 11 năm 6 tháng tù tới 5 năm tù giam. Riêng bị cáo Hoàng Trần Tiến Dương chưa đủ 18 tuổi nên bị phạt 4 năm tù giam. Ngoài ra, bị cáo Dũng phải nộp thêm 50 triệu đồng vào ngân sách Nhà nước (Bản án số 72/2024/HS-ST ngày 15/11/2024).

Không đồng tình vào cách giải quyết của TAND tỉnh Hà Nam, một lần nữa bị cáo Hoàng Trần Tiến Dũng, Hoàng Trần Tiến Dương đã có đơn kháng cáo toàn bộ Bản án số: 72/2024/HS-ST ngày 15/11/2024 gửi TAND cấp cao tại Hà Nội.

Để có cái nhìn khách quan, toàn diện về vụ án hình sự “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước”, phóng viên Tạp chí Người cao tuổi đã trao đổi với luật sư Trần Thị Thanh Lam, Văn phòng luật sư Chính pháp, Đoàn Luật sư TP Hà Nội.

Luật sư Trần Thị Thanh Lam.

Theo luật sư Trần Thị Thanh Lam, việc đưa đề thi ra ngoài, lan truyền trong khoảng thời gian đã đề cập là hành vi làm lọt, lộ đề thi, vi phạm quy chế thi cử. Theo quy định, đề thi tốt nghiệp THPT thuộc danh mục bí mật Nhà nước trong lĩnh vực giáo dục thuộc dạng tối mật. Để xử lí về tội “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” cần xác định bí mật Nhà nước phải “chưa công khai”.

Để xử lí hình sự tội “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” với hành vi làm lọt đề thi ra ngoài thì cơ quan tố tụng phải chứng minh được đề thi là bí mật Nhà nước chưa được công khai, chưa giải mật thời điểm bị các thí sinh đưa ra ngoài, căn cứ vào các văn bản quy phạm pháp luật quy định về bí mật Nhà nước, thời hạn bảo vệ bí mật Nhà nước, thời hạn giải mật và các tài liệu chứng cứ khác xác định về thời hạn bảo vệ bí mật nhà nước và thời hạn giải mật đối với đề thi tốt nghiệp THPT năm 2019, 2020, 2021.

Thời điểm các bị cáo quay, chụp đề thi ra ngoài diễn ra sau thời điểm các bị cáo được phát đề thi. Không chỉ bị cáo mà giám thị coi thi và người phát đề tại thời điểm phát và nhận đề thi đều biết thông tin về nội dung đề thi. Do đó, cần xác định thời điểm này đề thi đã “được công khai” chưa? Nếu đã công khai thì đề thi tại thời điểm này không còn thỏa mãn điều kiện để là “bí mật Nhà nước”. Vấn đề mấu chốt của vụ án nằm ở chỗ cần xác định tại thời điểm xảy ra hành vi (2019-2021), pháp luật có quy định cụ thể nào có hiệu lực bắt buộc về thời điểm giải mật đối với đề thi tốt nghiệp THPT. Luật Bảo vệ bí mật Nhà nước yêu cầu thời hạn bảo vệ phải được xác định cụ thể tại từng tài liệu khi xác định độ “mật”.

Theo luật sư Trần Thị Thanh Lam: Quy chế thi 04 năm 2017 và Quy chế thi 15 năm 2020, ban hành kèm theo Thông tư số: 04/2017/TT-BGDĐT ngày 25/1/2017 và Thông tư số: 15/2020/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) ngày 26/5/2020 chỉ quy định về việc thí sinh không được ra khỏi phòng thi và khu vực thi sau khi hết 2/3 thời gian làm bài của buổi thi. Tuy nhiên, hai quy chế này không quy định cụ thể, rõ ràng về thời hạn bảo vệ đề thi hay thời gian giải mật đề thi.

Đến ngày 19/4/2022, Bộ GD&ĐT mới có Công văn số: 1523/BGDĐT-QLCL về hướng dẫn tổ chức kì thi tốt nghiệp THPT năm 2022 quy định: Thời hạn bảo vệ bí mật Nhà nước độ tối mật đối với đề thi của các bài thi/môn thi chỉ kết thúc khi hết thời gian làm bài của bài thi/môn thi trắc nghiệm và hết 2/3 thời gian làm bài của bài thi tự luận. Tuy nhiên, đây không phải là văn bản quy phạm pháp luật.

Ngày 6/3/2024, Bộ GD&ĐT mới ban hành Thông tư số: 02/2024/TT-BGDĐT sửa đổi Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông kèm theo Thông tư số: 15/2020/TT-BGDĐT được sửa đổi bởi Thông tư 05/2021/TT-BGDĐT và 06/2023/TT-BGDĐT do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành quy định: Thời hạn bảo vệ bí mật Nhà nước độ “Tối mật” đối với đề thi của các bài thi/môn thi chỉ kết thúc khi hết thời gian làm bài của bài thi/môn thi trắc nghiệm và hết hai phần ba (2/3) thời gian làm bài của bài thi tự luận. Ngày 24/12/2024, Bộ GD&ĐT mới ban hành Thông tư số: 24/2024/TT-BGDĐT về quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành. Theo đó, quy định yêu cầu về bảo mật, giải mật đề thi: Đề thi, đáp án chưa công khai thuộc danh mục bí mật Nhà nước độ “Tối mật”. Thời hạn bảo vệ bí mật Nhà nước độ “Tối mật” của đề thi: a) Đối với đề thi tự luận chỉ kết thúc khi hết hai phần ba (2/3) thời gian làm bài; đối với đề thi trắc nghiệm chỉ kết thúc khi hết thời gian làm bài của buổi thi; b) Đề thi dự bị chưa sử dụng tự giải mật ngay khi kết thúc buổi thi cuối cùng của kì thi.

Có thể thấy, tại thời điểm năm 2019, 2020, 2021 thì pháp luật chưa có văn bản nào xác định rõ ràng về yêu cầu bảo mật, giải mật đề thi chính thức, chỉ có quy định: Riêng đề thi dự bị môn tự luận chưa sử dụng được giải mật sau khi kết thúc kì thi. Trong một Nhà nước pháp quyền, mọi hành vi bị coi là tội phạm phải được xác định rõ bởi luật pháp tại thời điểm thực hiện, không thể suy đoán hay áp dụng quy định ban hành sau để làm căn cứ xử lí hình sự. Nếu pháp luật chưa có quy định rõ ràng và minh thị tại thời điểm hành vi xảy ra thì chưa đủ cơ sở kết luận có hành vi vi phạm pháp luật. Việc xét xử phải dựa trên nguyên tắc suy đoán vô tội và “không hồi tố” các quy định pháp luật để xử lí bất lợi cho bị can/bị cáo. “Không hồi tố” là một trong các nguyên tắc cơ bản chung của pháp luật Việt Nam cũng như của luật pháp quốc tế. Không hồi tố là thuật ngữ pháp lí chỉ việc một quy định, luật lệ hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động lập pháp chỉ có hiệu lực từ thời điểm ban hành trở đi và không áp dụng cho các sự kiện hoặc hành vi đã xảy ra trước đó.

Nếu xác định một hành vi là vi phạm pháp luật thì người vi phạm chỉ bị xử lí khi hành vi vi phạm pháp luật đó được thực hiện sau khi có quy định được ban hành, có hiệu lực. Trước thời điểm văn bản pháp luật ban hành và có hiệu lực, những hành vi (sau này được cho là vi phạm) không được coi là vi phạm và không bị xử lí. Hồi tố chỉ có thể được áp dụng nếu có lợi cho người vi phạm, nếu không có lợi không được phép áp dụng, mặc nhiên và không hồi tố đối với tất cả các trường hợp. Đặc điểm của không hồi tố là các quy định mới chỉ ảnh hưởng đến những hành động diễn ra sau khi quy định đó có hiệu lực. Giúp bảo vệ quyền lợi của những người đã hành động theo các quy định cũ, tránh việc bị xử phạt hoặc bị ảnh hưởng bởi các quy định mới.

Trường hợp cơ quan tố tụng có căn cứ, tài liệu chứng cứ chứng minh thời điểm các bị cáo thực hiện hành vi làm lọt đề thi ra bên ngoài đã có các văn bản quy định về thời hạn bảo vệ đề thi tốt nghiệp THPT và thời điểm giải mật đề thi, các bị cáo vi phạm các quy định này thì các bị cáo có thể bị xử lí về tội “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” hoặc tội “Vô ý làm lộ bí mật Nhà nước”. Ngược lại, trường hợp không có quy định pháp luật cụ thể về thời hạn bảo vệ đề thi, thời điểm giải mật đề thi tại thời điểm các bị cáo thực hiện hành vi làm lọt đề thi ra ngoài thì cần áp dụng nguyên tắc “suy đoán vô tội” để bảo đảm quyền lợi cho các bị cáo, đồng thời xử lí bằng các chế tài khác phù hợp hơn đối với các bị cáo.

Luật sư Trần Thị Thanh Lam cho biết: “Tới đây, TAND Cấp cao tại Hà Nội sẽ đưa vụ án “Cố ý làm lộ bí mật Nhà nước” ra xét xử phúc thẩm. Tôi tin rằng TAND cấp cao tại Hà Nội sẽ xét xử vụ án một cách khách quan, minh bạch, rõ ràng, đúng trình tự pháp luật, tránh “oan sai”, cũng như làm rõ nguyên nhân, bản chất của vụ án để từ đó có bản án đúng người, đúng tội. Việc này sẽ nêu cao nên uy tín cũng như tính thượng tôn pháp luật vào nền tư pháp Việt Nam”n