Bảo vệ NCT trên không gian mạng: 17 triệu NCT trước những chiếc bẫy vô hình

Những cú lừa khiến tuổi già trắng tay

Theo Bộ Công an, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam năm 2025 ước vượt 8.000 tỷ đồng. Dù nhiều đường dây tội phạm công nghệ cao đã bị triệt phá, song tình hình vẫn diễn biến phức tạp. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ giả giọng nói, hình ảnh và video deepfake đang khiến các thủ đoạn lừa đảo trở nên tinh vi hơn, khó nhận biết hơn và gây thiệt hại lớn hơn.

Trong bức tranh đáng lo ngại đó, NCT là một trong những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất. Việt Nam hiện có khoảng 17 triệu NCT, chiếm gần 17% dân số. Đây là lực lượng ngày càng tham gia sâu hơn vào môi trường số. Từ gọi điện, nhắn tin, đọc báo, xem tin tức đến giao dịch ngân hàng trực tuyến, nhiều NCT đã từng bước hòa nhập với nhịp sống công nghệ. Tuy nhiên, phần lớn tiếp cận công nghệ khá muộn, chủ yếu được con cháu hướng dẫn những thao tác cơ bản trên điện thoại thông minh nên còn hạn chế trong việc nhận diện các nguy cơ trên không gian mạng.

Các chuyên gia an ninh mạng cho rằng, NCT thường trở thành mục tiêu của tội phạm công nghệ cao bởi nhiều người có nguồn tài chính tích lũy từ lương hưu, tiền tiết kiệm hoặc tài sản dành dụm cả đời. Trong khi đó, khả năng tiếp cận thông tin cảnh báo và kỹ năng tự bảo vệ trên môi trường số còn hạn chế. Chính điều này khiến họ trở thành “con mồi” mà các đối tượng lừa đảo đặc biệt nhắm tới.

Thực tế cho thấy các vụ lừa đảo liên quan đến NCT đang diễn ra ngày càng nhiều với mức độ thiệt hại lớn. Một trong những vụ án gây chấn động dư luận là đường dây lừa đảo do Phó Đức Nam (Mr Pips) cầm đầu, với tổng thiệt hại hơn 1.300 tỷ đồng từ 738 vụ việc. Trong số các nạn nhân có không ít NCT bị cuốn vào những lời mời gọi đầu tư sinh lời cao, lợi nhuận hấp dẫn để rồi mất trắng tài sản.

Tại Hà Nội, bà Nguyễn Thị P., sinh năm 1956, trú tại phường Hà Đông nhận cuộc gọi từ người tự xưng là cán bộ công an. Đối tượng thông báo bà liên quan đến một đường dây ma túy và rửa tiền, đồng thời đe dọa bắt giữ nếu không hợp tác điều tra. Trong trạng thái hoảng loạn, bà đã thực hiện 32 lần chuyển khoản với tổng số tiền lên tới 15 tỷ đồng. Chỉ khi không thể liên lạc lại với các đối tượng, bà mới biết mình bị lừa.

Tháng 3/2025, một cụ bà 72 tuổi ở TP Hồ Chí Minh bị chiếm đoạt hơn 1,2 tỷ đồng cũng bằng thủ đoạn giả danh công an. Tại Nghệ An, một cụ ông 68 tuổi mất 350 triệu đồng sau cuộc gọi giả giọng con trai đang gặp tai nạn cần tiền cấp cứu khẩn cấp. Trong khi đó, ông Trần Văn N. (63 tuổi), ở Thanh Hóa suýt mất 230 triệu đồng tiền tiết kiệm khi bị đối tượng giả danh cơ quan chức năng đe dọa liên quan đến một vụ án. May mắn, nhân viên bưu điện phát hiện dấu hiệu bất thường và kịp thời báo công an ngăn chặn.

Cần trang bị kiến thức cho NCT trên không gian mạng.

Đau lòng hơn là trường hợp bà Ngọc (80 tuổi), ở Bình Thuận. Tin vào lời thông báo trúng thưởng qua điện thoại, bà liên tục mua hàng với giá cao gấp nhiều lần thực tế để nhận “quà giá trị lớn”. Khi người thân phát hiện, số tiền bà mất đã vượt quá 3 tỷ đồng. Căn nhà nhỏ chất đầy những thùng hàng vô giá trị, đổi lại là toàn bộ số tiền tích cóp nhiều năm không còn nữa.

Những vụ việc trên chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Đằng sau đó là hàng nghìn trường hợp bị lừa đảo nhưng không trình báo vì mặc cảm, xấu hổ hoặc cho rằng không còn cơ hội lấy lại tài sản. Không ít người sau khi bị lừa rơi vào trạng thái suy sụp tinh thần, mất niềm tin và luôn sống trong lo lắng.

Cần một “lá chắn số” cho NCT

Nếu trước đây, chăm sóc NCT chủ yếu tập trung vào sức khỏe và đời sống vật chất thì nay việc trang bị kỹ năng số an toàn đã trở thành nhu cầu cấp thiết. Với khoảng 17 triệu NCT trên cả nước, đây là nhóm dân số cần được hỗ trợ đặc biệt để thích ứng với môi trường số đang thay đổi từng ngày. Điều NCT cần không phải những kiến thức công nghệ phức tạp mà là các kỹ năng thiết thực như nhận diện cuộc gọi giả danh cơ quan chức năng; phân biệt tin nhắn lừa đảo; không bấm vào các đường link lạ; không cung cấp mã OTP, mật khẩu ngân hàng; kiểm tra thông tin trước khi chuyển tiền và biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Các lớp tập huấn kỹ năng số dành riêng cho NCT cần được tổ chức thường xuyên tại khu dân cư, tổ dân phố, Hội NCT cơ sở, CLB Liên thế hệ tự giúp nhau và các trung tâm văn hóa cộng đồng. Nội dung cần đơn giản, trực quan, sử dụng các tình huống thực tế thay vì lý thuyết khô cứng. Cùng với đó, các cơ quan chức năng, ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông và tổ chức hội cần tăng cường cảnh báo, hướng dẫn và hỗ trợ NCT nhận diện các thủ đoạn lừa đảo mới. Bên cạnh sự vào cuộc của các cơ quan chức năng, gia đình vẫn là “lá chắn” quan trọng nhất. Nhiều vụ lừa đảo hoàn toàn có thể được ngăn chặn nếu con cháu thường xuyên trò chuyện, hướng dẫn và nhắc nhở ông bà, cha mẹ về những rủi ro trên không gian mạng.

Trong thời đại số, bảo vệ NCT không chỉ là chăm lo sức khỏe hay đời sống vật chất mà còn giúp họ được trang bị kiến thức, kỹ năng để tự bảo vệ mình trên môi trường mạng. Khi khoảng 17 triệu NCT được xây dựng “lá chắn số” vững chắc, họ sẽ tự tin hơn trong cuộc sống và không còn trở thành mục tiêu của những chiêu trò lừa đảo ngày càng tinh vi. (Còn nữa)