Những năm gần đây, nhận thức xã hội về NCT có nhiều thay đổi, thay vì “NCT cần được chăm sóc” như một áp lực lên chính sách an sinh xã hội, thì tiềm năng về kinh nghiệm, trí tuệ của NCT là nguồn tài nguyên cần được phát huy. Chính sách phát huy vai trò NCT tạo động lực để NCT còn sức khỏe tiếp tục cống hiến, tạo ra những sản phẩm vật chất, tinh thần, đóng góp cho xã hội.
Mới đây, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đang phối hợp triển khai một số đề tài nghiên cứu nhằm tham mưu với Chính phủ chính sách thúc đẩy việc làm cho NCT. Đây là nét mới, nhân văn trong chính sách về NCT ở Việt Nam, tạo động lực mới để NCT tiếp tục sống vui khỏe, có ích.
Thực trạng việc làm của NCT
Hiện nay ở nước ta, tỉ lệ NCT tham gia hoạt động kinh tế khá cao và đang có xu hướng tăng nhanh, tuy nhiên chất lượng việc làm của NCT thấp, nên thu nhập cũng thấp so với mức lương bình quân trên thị trường. Cùng với đó, vấn đề phát triển việc làm cho NCT còn nhiều bất cập. Chính sách khuyến khích NCT có khả năng và nhu cầu tiếp tục làm việc mới được thực hiện tập trung ở một số đối tượng (chủ yếu là cán bộ, công chức, người giữ chức vụ quản lí). Hệ thống chính sách lao động việc làm còn thiếu chính sách cho NCT tham gia vào thị trường lao động; chưa có chính sách đào tạo, đào tạo lại cho lao động trung niên, lao động cao tuổi để chuyển đổi nghề nghiệp hay đáp ứng yêu cầu của người sử dụng lao động; đặc biệt chưa có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp sử dụng lao động là NCT.
Theo đánh giá của các chuyên gia, Việt Nam là quốc gia có nguồn cung lao động dồi dào với tỉ lệ dân số tham gia lực lượng lao động đạt mức cao, 73,7% năm 2020, song những năm gần đây cung lao động cũng có xu hướng giảm dần. Tỉ lệ tham gia lực lượng lao động của cả nam và nữ đều có xu hướng giảm nhưng tỉ lệ tham gia lực lượng lao động của nữ thấp hơn rất nhiều so với nam giới. Lực lượng lao động là NCT chủ yếu ở khu vực nông thôn, tập trung chủ yếu ở vùng đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung, tuy nhiên cũng có xu hướng tăng dần ở khu vực thành thị, năm 2020 tỉ lệ này ở thành thị là 23,6%, ở nông thôn là 40,6%. Tỉ lệ lực lượng lao động có bằng cấp, chứng chỉ ở mức thấp, là 9,7% vào năm 2020 và tăng 2,3 điểm phần trăm so với năm 2010 và tỉ lệ này có xu hướng giảm dần khi trình độ càng cao.
Theo thống kê, năm 2020, tổng số lao động cao tuổi đang làm việc trong nền kinh tế là 4,7 triệu người, tăng 1,61 triệu người so với năm 2010. Giai đoạn 2010-2020, bình quân mỗi năm lao động tăng thêm khoảng 160 nghìn người, tương ứng tăng khoảng 4%/năm, cao hơn 2 lần so với mức tăng trưởng việc làm chung của cả nước; lao động cao tuổi có việc làm gia tăng ở cả khu vực thành thị và nông thôn. Cơ cấu lao động cao tuổi có việc làm chuyển dịch theo hướng tăng tỉ trọng ở thành thị và giảm tỉ trọng ở nông thôn. Số lượng lao động là NCT làm việc trong ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chiếm, lao động giản đơn chiếm phần lớn và có xu hướng tăng lên nhưng lại có xu hướng giảm trong giai đoạn 2010-2020. Lao động cao tuổi đang làm việc trong nền kinh tế chủ yếu thuộc khu vực tự làm và lao động gia đình, tuy nhiên có xu hướng tăng khá nhanh đối với nhóm lao động làm công hưởng lương. Thu nhập bình quân tháng của lao động NCT làm công hưởng lương tăng khá nhanh, bình quân mỗi năm tăng khoảng 9,5%, cao hơn mức tăng chung của cả nước. Theo nghề nghiệp, mức độ phức tạp của công việc và trình độ chuyên môn kĩ thuật là các yếu tố quyết định mức thu nhập của người lao động cao tuổi...
Làm việc sau độ tuổi lao động vẫn đang được coi như niềm vui của NCT, giúp NCT có thêm sức khỏe. Nhưng sự thiếu hụt thông tin thị trường lao động cho NCT, quan điểm của xã hội về sử dụng lao động là NCT cũng dẫn đến việc hạn chế khi NCT tham gia thị trường lao động. Với bản tính cần cù, mong muốn tiếp tục cống hiến cho xã hội và giảm bớt gánh nặng cho con cháu, NCT luôn mong muốn có công việc để kiếm thêm thu nhập. Tuy nhiên để NCT tìm được việc làm phù hợp là điều không đơn giản.
 |
| Con đường nông thôn mới ở tỉnh Hà Tĩnh có đóng góp không nhỏ của NCT |
Thách thức của NCT trên thị trường lao động
Định kiến và phân biệt đối xử của nhà tuyển dụng đối với người lao động cao tuổi đã làm giảm những đóng góp có giá trị và hạn chế cơ hội người lao động cao tuổi tham gia vào thị trường lao động, đặc biệt là lao động nữ. Định kiến và phân biệt về tuổi tác được nhìn nhận thông qua việc có nhiều chính sách ưu đãi và tạo động lực làm việc cho ao động trẻ. Định kiến về tuổi tác chủ yếu xuất hiện đối với nhóm lao động làm công hưởng lương, còn các lao động tự làm hay làm việc cho gia đình thì không gặp cản trở nào đáng kể ngoài vấn đề về sức khỏe.
Trình độ cao luôn tỉ lệ thuận với việc làm tốt. Tuy nhiên trình độ và kĩ năng của NCT hiện nay thấp hơn so với lao động trẻ, đặc biệt là các kĩ năng về sử dụng máy tính, truy cập mạng internet nên cơ hội tìm được việc làm phù hợp với thu nhập tốt cũng gặp nhiều hạn chế. Việc hạn chế tiếp cận thông tin về các cơ hội việc làm và nơi làm việc phù hợp cũng là rào cản lớn đối với lao động cao tuổi khi tham gia thị trường lao động.
|
| Mô hình trang trại cho thu nhập cao của NCT xã Pa Thơm, tỉnh Điện Biên |
Các vấn đề về sức khỏe, cân bằng giữa công việc và cuộc sống, thiếu nơi làm việc đối với NCT cũng cần được nghiên cứu, xem xét thấu đáo. Sức khỏe được xem là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đáng kể đến việc tham gia thị trường lao động của NCT, cũng như tiếp tục làm việc sau khi đủ tuổi nghỉ theo chế độ. Việc thiếu các dịch vụ việc làm như hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp hoặc đào tạo nghề và thiếu thông tin, gây khó khăn cho người cao tuổi khi tái tuyển dụng. NCT đang không còn tính linh hoạt và khả năng thích ứng nhanh với công nghệ số, tuy nhiên, họ cũng cố gắng học hỏi những kĩ năng số cơ bản để có thể ứng dụng trong công việc.
Hệ thống chính sách liên quan đến sử dụng lao động cao tuổi. Hệ thống hưu trí và các quy tắc thuế có thể dẫn đến việc không khuyến khích đối với một số lao động cao tuổi tiếp tục làm việc. Các chính sách liên quan đến hỗ trợ việc làm cho NCT hiện nay là chưa cụ thể hay các chương trình khuyến khích, cho phép NCT tham gia vào các công việc có trả lương phù hợp với nhu cầu. Đặc biệt, cơ hội tiếp cận vốn vay để đáp ứng yêu cầu tự sản xuất kinh doanh bị hạn chế và trên thị trường lao động vẫn có nhu cầu đối với lao động là NCT tuy nhiên còn ở mức thấp, các vị trí việc làm mang tính tạm thời, thu nhập không cao.
(Còn nữa)
