Sửa Luật phòng, chống tác hại thuốc lá: Siết thực thi, rõ trách nhiệm

Chính sách phải theo kịp thực tiễn

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL) đang được nghiên cứu sửa đổi trong bối cảnh thị trường và hành vi sử dụng các sản phẩm chứa nicotine có nhiều thay đổi. Sự xuất hiện của các sản phẩm mới, giao dịch trên môi trường số và nguy cơ buôn lậu đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật theo hướng rõ ràng, khả thi và có hiệu quả thực thi.

Tại tọa đàm “Góp ý Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi): Tăng cường hiệu quả thực thi và phối hợp liên ngành” diễn ra ngày 26/8 tại Hà Nội, nhiều đại biểu cho rằng dự thảo Luật cần tiếp tục được rà soát để bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật và phù hợp thực tiễn.

Toàn cảnh phiên họp

Một trong những nội dung được quan tâm là việc hoàn thiện khái niệm và tiêu chí nhận diện đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá làm nóng và các sản phẩm thuốc lá khác. Các đại biểu cho rằng những khái niệm này cần được xây dựng trên cơ sở khoa học, đặc tính kỹ thuật và tiêu chí phân loại rõ ràng, có sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học và các bên liên quan.

Việc xác định rõ sản phẩm không chỉ có ý nghĩa về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng quản lý, thanh tra và xử lý vi phạm. Nếu quy định không đủ cụ thể, cơ quan thực thi có thể gặp khó khăn khi xác định sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật.

Bà Nguyễn Quỳnh Liên, Đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội khóa XVI, nguyên Trưởng Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, nhấn mạnh hiệu quả thực thi cần được đặt ở trung tâm của quá trình sửa đổi Luật.

Bà Nguyễn Quỳnh Liên - đại biểu Quốc hội chuyên trách, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, nguyên Trưởng Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam

Theo bà, bên cạnh việc làm rõ những sản phẩm bị cấm, pháp luật cần tính đến toàn bộ chuỗi từ sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu đến lưu thông; đồng thời bảo đảm cơ quan quản lý có cơ sở rõ ràng để cấp phép, thanh tra và xử lý vi phạm.

Không để pháp luật đi sau thị trường

Thực tế cho thấy các sản phẩm thuốc lá mới có tốc độ thay đổi nhanh theo sự phát triển của công nghệ và thị hiếu người tiêu dùng. Đây là một trong những thách thức đối với việc xây dựng quy định có tính dự báo.

Các đại biểu đề nghị việc sửa đổi Luật cần được đặt trong mối quan hệ với những quy định pháp luật liên quan, trong đó có pháp luật về đầu tư, sản xuất và thương mại. Việc bổ sung khái niệm “thuốc lá khác” cũng cần có cơ sở pháp lý, tiêu chí nhận diện và đánh giá tác động chính sách rõ ràng, tránh tạo ra khoảng trống hoặc mở rộng phạm vi điều chỉnh thiếu cụ thể.

TS.BS Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y Tế

TS.BS Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, cho rằng tính khả thi của chính sách phụ thuộc đáng kể vào công tác thực thi, truyền thông và phối hợp liên ngành. Cùng với hoàn thiện hành lang pháp lý, cần xây dựng các tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu kiểm soát thành phần sản phẩm để tăng hiệu quả quản lý và hạn chế nguy cơ đối với sức khỏe người sử dụng.

Ở góc độ tiêu chuẩn hóa, ông Lê Thành Hưng, Trưởng Phòng Tiêu chuẩn nông nghiệp thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng việc nhận diện, phân loại sản phẩm thuốc lá cần dựa trên nhiều yếu tố như nguyên liệu, cấu phần sản phẩm và quá trình diễn ra khi sử dụng.

Ông Lê Thành Hưng - Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam, Bộ Khoa học và Công nghệ

Việc chuẩn hóa khái niệm, theo các ý kiến tại tọa đàm, sẽ giúp cơ quan quản lý có căn cứ rõ hơn trong thực thi chính sách, đồng thời hạn chế tình trạng các sản phẩm mới xuất hiện nhưng chưa được pháp luật nhận diện đầy đủ.

Bên cạnh đó, chính sách cần có cơ chế theo dõi, đánh giá và rà soát định kỳ sau khi được ban hành. Dữ liệu thực tiễn về hành vi tiêu dùng, diễn biến thị trường và các vấn đề phát sinh sẽ là cơ sở để điều chỉnh chính sách khi cần thiết.

Kiểm soát thị trường, bảo vệ người trẻ

Một vấn đề khác được đặt ra là nguy cơ thị trường bất hợp pháp phát triển khi nhu cầu đối với các sản phẩm bị cấm vẫn còn. Theo các đại biểu, việc thuốc lá điện tử và thuốc lá làm nóng bị cấm theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 không đồng nghĩa với việc nhu cầu sử dụng biến mất. Các giao dịch có thể dịch chuyển sang những kênh phi chính thức, đặc biệt trên môi trường số.

Điều này đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng trong kiểm tra, kiểm soát thị trường và xử lý vi phạm. Đại diện Bộ Y tế tại tọa đàm cũng lưu ý tình trạng thuốc lá điện tử từ thị trường chợ đen bị pha trộn ma túy đã xuất hiện, gây nhiều lo ngại đối với xã hội.

Đối với thanh thiếu niên, thách thức còn đến từ cách thức quảng bá và tiếp cận sản phẩm trên không gian mạng. Ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, cho biết việc tiếp cận thuốc lá và nicotine của giới trẻ đang dịch chuyển mạnh sang môi trường số.

Ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.

Các nội dung giới thiệu sản phẩm có thể được thể hiện dưới dạng chia sẻ trải nghiệm, đánh giá hoặc nội dung giải trí trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến. Điều này khiến ranh giới giữa nội dung thông thường và tiếp thị sản phẩm trở nên khó nhận biết.

Vì vậy, dự thảo Luật cần tiếp tục nghiên cứu các quy định nhằm hạn chế người dưới 18 tuổi tiếp cận sản phẩm, cả tại điểm bán và trên môi trường mạng; đồng thời làm rõ trách nhiệm đối với quảng cáo, khuyến mại, chào bán và các hình thức tiếp thị trá hình.

Cùng với biện pháp quản lý, truyền thông và giáo dục có vai trò quan trọng trong phòng ngừa việc thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng thuốc lá và các sản phẩm chứa nicotine. Đây cũng là một trong những mục tiêu cốt lõi của chính sách PCTHTL.

Phối hợp liên ngành để chính sách đi vào cuộc sống

Từ những vấn đề được trao đổi, có thể thấy sửa đổi Luật PCTHTL không chỉ là việc bổ sung hay điều chỉnh một số điều khoản. Điều quan trọng là xây dựng được một hệ thống quy định đủ rõ để người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý có thể hiểu và thực hiện thống nhất.

TS.BS Dương Huy Lương nhấn mạnh mục tiêu của Luật PCTHTL là phòng ngừa và ngăn chặn tác hại do thuốc lá gây ra đối với sức khỏe con người. Vì vậy, việc hoàn thiện chính sách cần hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời bảo đảm tính khả thi trong thực tế.

Các đại biểu cũng cho rằng hiệu quả của pháp luật phụ thuộc vào sự phối hợp giữa nhiều ngành, từ y tế, khoa học và công nghệ, quản lý thị trường, giáo dục, công an đến các tổ chức xã hội và chính quyền địa phương. Đặc biệt, trong môi trường số, kiểm soát sản phẩm và nội dung tiếp thị đòi hỏi sự phối hợp với các nền tảng công nghệ và các đơn vị liên quan.

Ông Nguyễn Chí Nhân - Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam

Một chính sách chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được xây dựng trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động, có tiêu chí rõ ràng và được tổ chức thực hiện đồng bộ. Việc thường xuyên theo dõi, đánh giá kết quả sau khi ban hành cũng cần được coi là một phần của quá trình thực thi chính sách.

Phòng, chống tác hại thuốc lá vì thế không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà cần sự tham gia của cả hệ thống chính trị và cộng đồng. Hoàn thiện pháp luật, tăng cường thực thi, kiểm soát thị trường và truyền thông đúng hướng sẽ góp phần tạo môi trường thuận lợi hơn để bảo vệ sức khỏe người dân, nhất là trẻ em và thanh thiếu niên.