Tác giả Sơn Nam, trong biên khảo Lịch sử khẩn hoang miền Nam (2015), viết: “Từ các chúa Nguyễn đến những năm cuối đời Gia Long: Khai khẩn vùng đất phù sa tốt, đất trồng ven sông, đất cù lao theo nhu cầu phát triển xứ Đàng Trong, phục quốc và củng cố quốc gia. Còn lại các vùng nước ngập sâu vào mùa mưa, đất quá phèn, rừng Sác. Vùng người Miên tập trung, trên nguyên tắc thì để nguyên vẹn”. Trên hành trình chinh phục thiên nhiên, thuần hóa và cải tạo đất đai, lập làng và “góp tên Ông Đốc, Ông Trang” trên vùng đất mới, người dân càng thêm yêu vùng đất trù phú này, không ngừng nỗ lực bồi đắp vùng đất và bồi tụ một nền văn hóa độc đáo.
“Nam Bộ xưa” trong văn chương nghệ thuật
Vẻ đẹp trù phú của mảnh đất Nam Bộ đã hình thành nên tư chất nghệ sĩ trong con người. Nhiều năm trước đây, khoa học - kĩ thuật, con người chưa tác động quá nhiều vào tự nhiên, bên cạnh đó, chính trị và xã hội Nam Bộ chưa có nhiều thay đổi như bây giờ. Tư tưởng phong kiến vẫn còn sót lại những tàn dư, hòa cùng những luồng tư tưởng mới từ phương Tây du nhập vào theo bước chân của thực dân Pháp, đã hình thành nên một nền văn hóa đặc trưng. Những loại hình nghệ thuật phát triển, đặc biệt là văn học và cải lương (loại hình đặc trưng của Nam Bộ, song song với chèo ở Bắc Bộ), đã lưu giữ lại hình ảnh con người và vùng đất Nam Bộ một thời đã qua. Nhắc đến văn chương, không thể không kể đến những tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh tái hiện Nam Bộ ở buổi “giao thời”. Tiểu thuyết của ông là nguồn cảm hứng để các nhà biên kịch, đạo diễn chuyển thể thành các bộ phim truyền hình, như: “Con nhà nghèo” (NSND Phạm Khắc chỉ đạo nghệ thuật), “Khóc thầm”, “Tình án” (đạo diễn Võ Việt Hùng); “Tại tôi” (đạo diễn Nguyễn Việt Hùng); “Hai khối tình”, “Ngọn cỏ gió đùa”, “Lòng dạ đàn bà”, “Con nhà giàu” (đạo diễn Hồ Ngọc Xum); “Cay đắng mùi đời” (Đạo diễn Nguyễn Trọng Tín)…
 |
| Các diễn viên tham gia một bộ phim về Nam Bộ xưa. |
“Nam Bộ xưa” - Một dòng phim đặc sắc
Có thể nói, điện ảnh là loại hình có nhiều ưu thế trong việc chuyển tải ngôn ngữ, giọng điệu, hình ảnh, trang phục, rộng lớn hơn là hoàn cảnh xã hội, bi kịch con người Nam Bộ xưa đến với khám giả hôm nay. Xuyên suốt chiều dài của điện ảnh Việt Nam, dòng phim về “Nam Bộ thời xưa” vẫn chiếm giữ vị trí quan trọng, chẳng những không lỗi thời mà ngược lại có sức hút đối với khán giả hôm nay. Ban đầu, những bộ phim về Nam Bộ xưa phần lớn được chuyển thể từ tiểu thuyết nổi tiếng của Hồ Biểu Chánh, ra đời vào thập niên 80, 90 thế kỉ XX. Trong bối cảnh những bộ phim truyện Việt Nam chọn cuộc sống và con người hiện đại (ở nông thôn hoặc thành phố), khai thác những góc khuất tội lỗi, chiều sâu tâm lí của con người khi rơi vào nỗi đau, nỗi cô đơn cùng cực... trước những vấn đề trong xã hội hiện đại; thì dòng phim “Nam Bộ xưa” vẫn không có dấu hiệu đứt quãng.
Dòng phim về “Nam Bộ xưa” phát triển mạnh mẽ trong thập niên kế tiếp của thế kỉ XXI. Những bộ phim tái hiện không gian Nam Bộ xưa cũ, với hình ảnh con người khoác lên mình chiếc áo bà ba, áo dài, khăn đóng, xuất hiện trong những nếp nhà ba gian, nhà cổ, với lớp từ xưng hô (“moa”, “toa”, “tía”, “má nó”, “sắp nhỏ”…), khẩu ngữ thông dụng hay thành ngữ phổ biến trong buổi giao thời (“cha chả”, “tu nhơn tích đức” - tu nhân tích đức, “tâm đầu ý hiệp” - tâm đầu ý hợp…) liên tục xuất hiện. Phải chăng, khán giả thời nay vẫn ưa chuộng và dành tình cảm đặc biệt cho những bộ phim tái hiện Nam Bộ thời cũ?! Bởi lẽ những bộ phim ấy thường dễ theo dõi, cốt truyện dễ thẩm thấu, tuy có lắt léo nhưng vẫn nằm trong phạm trù hiểu biết của khán giả thời nay. Đặc biệt là hình ảnh phim dung dị, mộc mạc, gần gũi. Nội dung phim cũng “lâm li bi đát” không thua gì những vở cải lương vốn dĩ ăn sâu vào tâm thức của con người Nam Bộ.
Vì sao lại khẳng định thập niên thứ hai và hơn hai năm đầu của thập niên thứ hai thế kỉ XXI là sự trở lại mạnh mẽ của những bộ phim về “Nam Bộ xưa”? Theo thống kê ban đầu, đã có hơn 15 bộ phim phổ biến, đáp ứng thị hiếu, thỏa mãn sự mong đợi của số đông công chúng. Năm 2011, đạo diễn Võ Việt Hùng quay trở lại màn ảnh nhỏ với bộ phim “Khóc thầm” (chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Hồ Biểu Chánh). Đến năm 2014, bộ phim “Lời sám hối” của đạo diễn Bùi Ngọc Nam Phương đã lấy đi nước mắt của không ít khán giả. Năm 2015, trên màn ảnh bùng nổ hai bộ phim là “Ảo ảnh trần gian” của đạo diễn Bùi Ngọc Phương Nam và “Hai khối tình” (chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Hồ Biểu Chánh) của đạo diễn Hồ Ngọc Xum. Những năm kế tiếp, mỗi năm là một bộ phim được công chiếu khiến cho cái nhìn về Nam Bộ buổi giao thời đầy đủ hơn trong mắt công chúng. Đó là những bộ phim như “Lời nguyền” (đạo diễn Nguyễn Xuân Hiệp, chuyển thể từ tiểu thuyết của Văn Mỹ Lan, 2016), “Con gái chị Hằng” (đạo diễn Võ Việt Hùng, 2017), “Nếu còn có ngày mai” (đạo diễn Hoàng Tuấn Cường, 2018), “Tiếng sét trong mưa” (đạo diễn NSUT Nguyễn Phương Điền, 2019).
Năm 2020, bộ phim “Duyên định kim tiền” (đạo diễn là NSUT Hồ Ngọc Xum, chuyển thể từ tiểu thuyết “Tiền bạc - bạc tiền” của Hồ Biểu Chánh) được công chúng đón nhận nồng nhiệt. Bộ phim là một chuỗi bi kịch xót xa đã chạm đến trái tim của khán giả. Song song đó là bộ phim “Luật trời” (đạo diễn Võ Việt Hùng) cũng thành công rực rỡ.
Đến năm 2021, 2022, phim “Nam Bộ xưa” đã “tái xuất” một lần nữa với những bộ phim chỉn chu, hoàn hảo cả về nội dung phim lẫn kĩ xảo, kĩ thuật điện ảnh. “Nghiệp sinh tử” (đạo diễn Bùi Ngọc Nam Phương, 2021) là bộ phim cổ trang kì án Nam Bộ được đầu tư, nhà làm phim nỗ lực khắc phục những hạn chế của những bộ phim trước đó để đưa ra sản phẩm hấp dẫn công chúng. Cùng năm 2021, bộ phim “Dương thế bao la sầu” (đạo diễn Hoàng Mập), “Bến lỡ liêu xiêu” (đạo diễn Hoàng Mập) đã để lại ấn tượng chua xót về những thân phận xuất hiện trong bối cảnh Nam Bộ cũ.
Những năm gần đây, phim về “Nam Bộ xưa” đã tạo nên “cơn sốt”, khi khán giả háo hức chờ đợi. Sự xuất hiện ồ ạt những bộ phim “Nam Bộ xưa” đã góp phần khẳng định vị trí của dòng phim này trong bức tranh chung của điện ảnh Việt Nam. Mặc dù được đón nhận nồng nhiệt, song cũng giống như những loại hình nghệ thuật khác, những bộ phim kể trên ít nhiều vẫn còn hạn chế nhất định (những lỗ hổng trong phim, kết cấu lỏng lẻo, nhân vật chưa lột tả hết hình ảnh người Nam Bộ ngày cũ…). Nhưng những hạn chế này không thể tránh khỏi bởi thời đại mà các bộ phim thể hiện đã cách xa hôm nay nhiều năm trời. Ở một góc độ nào đó, những bộ phim về “Nam Bộ xưa” đã thành công, để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng công chúng.
