Chúng tôi đến thôn Pắc Cáy, xã Đồn Đạc, tìm gặp nghệ nhân Triệu Thị Hồng. Bà tâm sự: “Ngày nhỏ, tôi được các bà, các chị dạy cho nghề thêu. Khi 12 tuổi, tôi thành thạo các bước may, thêu một bộ quần áo trang phục của dân tộc Dao Thanh Phán. Sau này, tôi dạy cho con, cháu về nghệ thuật thêu truyền thống, để bản sắc dân tộc của người Dao Thanh Phán không bao giờ mất”.
Theo phong tục, người con gái Dao trước khi lấy chồng phải biết thêu thùa, may vá để chuẩn bị trang phục vào ngày cưới cho bản thân. Bên cạnh đó, người Dao chọn dâu, chọn vợ bằng cách nhìn vào đường kim, mũi chỉ trên trang phục để nhận biết được người con gái, phụ nữ đó có khéo léo, đảm đang hay không.
Chính vì vậy, ngay từ khi còn nhỏ, các thiếu nữ người Dao được các bà, các mẹ dạy cách thêu thùa, may những bộ quần áo mặc lúc ở nhà, khi đi chợ, đi đám cưới, chơi hội xuân. Việc thêu các họa tiết, hoa văn thổ cẩm vốn là nghề tổ tiên, được lưu truyền giữa các thế hệ phụ nữ trong gia đình người Dao. Những em bé gái lớn lên được các bà, các mẹ, các chị truyền dạy cho cách thêu hoa văn trên trang phục truyền thống.
Các họa tiết thêu của người Dao Thanh Phán không theo mẫu được vẽ sẵn mà được truyền khẩu. Để có những họa tiết trang trí trên quần áo, dây lưng đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ trong quá trình thêu và phải tốn rất nhiều thời gian mới hoàn thiện sản phẩm. Cũng theo bà Hồng, để hoàn thiện một đôi gấu quần, cần ít nhất ba tháng thêu liên tục, còn đối với đôi vạt áo cần khoảng hai tháng.
.jpg)
Thiếu nữ Dao Thanh Phán tỉ mỉ thêu trang phục truyền thống của dân tộc mình ở Ba Chẽ
Một điểm độc đáo nữa trên các trang phục của người Dao đó là cách bố trí các họa tiết thường đơn giản nhưng tinh tế. Đó là hoạ tiết về các loại cỏ cây, hoa lá, chân, móng chó, hình cái cày, bừa, cánh chim, ruộng bậc thang... Những họa tiết được thêu lặp lại và có quy ước về sự sắp xếp thể hiện nét văn hóa riêng biệt của người Dao.
Người Dao Thanh Phán gọi trang phục truyền thống của mình là “lui hấu” gồm có: Khăn đội đầu, khăn quàng cổ, áo, quần, yếm, thắt lưng. Áo của phụ nữ có tới 3 loại: Mặc thường ngày; mặc trong những ngày vui, ngày lễ, hội hoặc Tết và một loại chỉ được mặc trong ngày cưới - khi họ là cô dâu. Chiếc áo về cơ bản là áo tứ thân, cổ áo kéo dài xuống quá ngực và được thêu rất nhiều loại hoa văn tùy theo sở thích của mỗi người, ở mép ngoài có thêm 2 đường viền đỏ tượng trưng cho quả đùm đũm - một loại cây bụi rất gần gũi với họ bao đời nay. Dưới cùng của phần cổ áo là 2 chùm tua rua càng thêm phần mềm mại cho chiếc áo. Phần cổ tay cũng được thêu cao khoảng 15 cm.
Đối với áo dành cho cô dâu, tất cả 4 thân áo đều được thêu gần kín. Khăn đội đầu và khăn quàng cũng được thêu rất tỉ mỉ. Người Dao Thanh Phán quan niệm, hoa văn trên y phục không chỉ thể hiện tính cần cù, nhẫn nại, sự khéo léo, trí tưởng tượng phong phú cùng với con mắt thẩm mĩ mà về nghệ thuật còn rất tinh tế trong việc sử dụng màu sắc, bố cục cân đối hài hòa, tươi sáng, tạo nên nét riêng đậm đà bản sắc dân tộc.
Để nét đẹp đó không bị mai một trong thế hệ trẻ, những người mẹ, người bà dân tộc Dao Thanh Phán ở Ba Chẽ vẫn đang từng ngày truyền dạy cho các con, cháu của mình. Được biết, UBND huyện Ba Chẽ đã tổ chức nhiều các lớp dạy về nghề thêu độc đáo của người Dao Thanh Phán, với mục đích bảo tồn và gìn giữ nét đẹp về văn hóa trong cộng đồng dân tộc Dao Thanh Phán. Sắp tới, huyện Ba Chẽ sẽ phát triển nhiều CLB thêu trang phục của người Dao Thanh Phán gắn với việc phát triển du lịch tại địa phương.
Bài và ảnh Vũ Hải Long
