Đánh thức “kinh tế bạc”: Từ tiềm năng đến động lực quốc gia

Không chỉ là câu chuyện an sinh, đây còn là bài toán phát huy nguồn lực gần 17 triệu NCT - lực lượng giàu kinh nghiệm, tri thức và nhu cầu tiêu dùng ngày càng đa dạng. Xung quanh vấn đề này, đồng chí Nguyễn Thanh Bình, Phó Chủ tịch Ủy ban Quốc gia về NCT, Chủ tịch Hội NCT Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khóa XVI đã có cuộc trao đổi với phóng viên về cơ hội, thách thức và định hướng chính sách phát triển “kinh tế bạc” ở Việt Nam…

PV: Thưa Chủ tịch Nguyễn Thanh Bình, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số rất nhanh. Theo ông, “kinh tế bạc” mở ra những cơ hội gì cho phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh hiện nay?

Đồng chí Nguyễn Thanh Bình, Phó Chủ tịch Ủy ban Quốc gia về NCT, Chủ tịch Hội NCT Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khóa XVI.

Chủ tịch Nguyễn Thanh Bình: Văn kiện Đại hội XIV đã nhận định già hóa dân số đang diễn ra rất nhanh, vượt lên trước so với dự báo. Trong khi các nước đi trước ta về già hóa thường kéo dài trong vòng 50-70 năm, thậm chí có nước tới hơn 100 năm; và họ đã “giàu trước khi già”, thì dự báo già hóa ở nước ta chỉ kéo dài trong khoảng 25 năm. Già hóa dân số đặt ra nhiều khó khăn thách thức đối với chăm sóc, bảo vệ NCT, gây áp lực đối với an sinh xã hội, thiếu hụt nguồn nhân lực. Tuy nhiên, già hóa dân số cũng mang lại những cơ hội phát triển kinh tế - xã hội, nếu biết tiếp cận đúng, trúng vấn đề, có chính sách chiến lược kịp thời thích ứng; thì sẽ phát huy được nguồn lực từ NCT, từ cộng đồng xã hội hướng tới phục vụ NCT.

Phát triển “kinh tế bạc” ở Việt Nam là một hướng đi phù hợp quy luật, là giải pháp chủ đạo mang tầm quốc gia, quốc tế nhằm thích ứng toàn diện, đồng bộ, bảo đảm tính nhân văn, tính đạo lý truyền thống dân tộc “trọng lão”; phát huy ý chí tự lực, tự cường dân tộc, lan tỏa hào khí Diên Hồng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam. Đây là sáng kiến lớn của Hội NCT Việt Nam trong việc chủ động, sáng tạo tham mưu đề xuất với Đảng, Nhà nước về già hóa chủ động.

Tiềm năng, lợi thế để phát triển “kinh tế bạc ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới” được thể hiện ở một số điểm sau:

Nhìn từ góc độ chính trị: Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng luôn khẳng định “NCT là rường cột quốc gia”. Chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước ngày càng được bổ sung, hoàn thiện, khẳng định vai trò, vị thế, uy tín của NCT đối với gia đình, xã hội, cần được tiếp tục phát huy trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Nhiều NCT hướng tới phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn bảo vệ môi trường và tăng trưởng bền vững.

Nhìn từ góc độ nguồn nhân lực: Gần 17 triệu NCT hiện nay thực sự là lực lượng xã hội có đủ độ chín về kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm trong các lĩnh vực đời sống xã hội. Nước ta có khoảng 9 triệu NCT đang trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh; nhiều người được Đảng, Nhà nước vinh danh là Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới. Họ là hiện thân cho một dân tộc thông thái trong thích ứng với thời đại cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư; mang lại một phần đáng kể của cải vật chất, đóng góp vào an sinh xã hội, bảo đảm an ninh lương thực, đưa nông nghiệp nước nhà tiến lên hiện đại, thay đổi phương thức sản xuất nông nghiệp gắn với kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn.

Nhìn từ góc độ khách hàng tiêu dùng: NCT ngày nay có điều kiện sống, sức khỏe và mức độ chủ động cao hơn trước. Họ không chỉ có nhu cầu chăm sóc y tế, mà còn quan tâm đến chất lượng cuộc sống như du lịch, nghỉ dưỡng, học tập, giải trí và sử dụng công nghệ. Điều này tạo ra một thị trường tiêu dùng lớn, ổn định và ngày càng đa dạng - là cơ hội cho doanh nghiệp phát triển các sản phẩm, dịch vụ chuyên biệt.

Tuy nhiên, để tận dụng tốt cơ hội này, cần có sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội. Chúng ta cần hoàn thiện chính sách, khuyến khích đầu tư, đồng thời thay đổi nhận thức - coi NCT là chủ thể của phát triển, không chỉ là đối tượng cần được chăm sóc.

Tôi tin rằng nếu có chiến lược đúng đắn, kinh tế bạc sẽ trở thành một trong những động lực quan trọng, góp phần bảo đảm tăng trưởng 2 con số như mục tiêu Nghị quyết Đại hội XIV đã đề ra; đồng thời góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho NCT trong bối cảnh già hóa dân số.

PV: Dù có nhiều tiềm năng, nhưng “kinh tế bạc” ở nước ta vẫn phát triển chậm. Theo ông, đâu là những điểm nghẽn lớn nhất cần được nhận diện?

Chủ tịch Nguyễn Thanh Bình: “Kinh tế bạc” ở Việt Nam chưa phát triển tương xứng với tiềm năng xuất phát từ nhiều nguyên nhân, cả về nhận thức, chính sách lẫn thị trường. Trong đó đáng lưu ý là:

- Đổi mới tư duy chưa theo kịp xu thế già hóa dân số, còn thiên về coi NCT thuộc nhóm yếu thế, sống chủ yếu dựa vào chính sách an sinh xã hội và lòng hiếu thảo của con cháu. Tư duy theo nếp cũ như vậy vô tình đã kéo dài quan niệm NCT không phải, không nên, không cần lao động kiếm sống và đóng góp cho xã hội, dành thời gian nghỉ ngơi, dưỡng bệnh, vui cùng con cháu.

- Cơ chế, chính sách phát triển kinh tế - xã hội chủ yếu nhắm vào nhóm “dân số vàng”, thiếu cơ chế, chính sách khuyến khích NCT tiếp tục cống hiến cho quê hương, đất nước, vừa giảm gánh nặng cho con cháu, vừa tự tạo niềm vui, hạnh phúc trong lao động, sáng tạo. Chưa có cơ chế, chính sách đồng bộ, đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp trong nước và nước ngoài đầu tư vào phát triển “kinh tế bạc”, vừa thu hút nhân lực từ NCT, vừa khai thác lành mạnh thị trường tiêu thụ từ NCT. Sự kết nối giữa nhà đầu tư với nhà sản xuất và người tiêu dùng chưa liên thông, chưa nhận được vai trò làm trụ đỡ chính sách của Nhà nước

Cánh đồng lúa phục vụ du lịch - một sản phẩm của ThaibinhSeed do doanh nhân cao tuổi Trần Mạnh Báo làm Chủ tịch

- Ở các nước phát triển “giàu rồi mới già”, còn ở nước ta thì “già rồi mà chưa giàu”, hơn nữa, ta còn thiếu định hướng chính sách hướng người trẻ tuổi phải tích cực chủ động chuẩn bị bước vào già hóa dân số. Thu nhập và mức sống của đa số NCT vẫn còn hạn chế, do tỷ lệ NCT sống ở nông thôn, vùng cao, vùng khó khăn chiếm hơn 70%, tỷ lệ NCT có lương hưu ở đô thị cũng không cao, mức lương thường đủ trang trải cuộc sống bình dân. Không ít người vẫn phụ thuộc vào gia đình hoặc trợ cấp xã hội, nên thị trường tiêu thụ phục vụ NCT còn manh mún, nhỏ lẻ, tự phát, sức mua chưa cao; tiêu tốn cho chữa bệnh rất cao. Điều này làm cho “thị trường bạc” phát triển chậm, chưa tạo được quy mô đủ lớn để thu hút các nhà đầu tư lớn.

- Nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu phát triển “kinh tế bạc” trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe NCT còn thiếu cả về số lượng và chất lượng, đặc biệt là đội ngũ chăm sóc chuyên nghiệp, các dịch vụ y tế lão khoa, ứng dụng công nghệ số dành riêng cho NCT vẫn chưa đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng.

Kinh tế bạc ở Việt Nam chưa phát triển tương xứng không phải vì thiếu tiềm năng, mà do chúng ta chưa có cách tiếp cận đủ toàn diện và chiến lược dài hạn. Nếu sớm tháo gỡ những điểm nghẽn này, tôi tin rằng lĩnh vực này sẽ phát triển rất nhanh trong thời gian tới.

PV: Để NCT không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà thực sự trở thành chủ thể của “kinh tế bạc”, cần thay đổi cách tiếp cận như thế nào thưa Chủ tịch?

Chủ tịch Nguyễn Thanh Bình: Cần phải thay đổi nhận thức, có cách tiếp cận mới đúng, trúng vấn đề già hóa dân số, có tư duy chiến lược nhằm chủ động thích ứng chính sách với già hóa dân số ở nước ta. Nhận thức đúng về vị trí, vai trò của NCT đối với phát triển bền vững, sự cần thiết phát triển “kinh tế bạc” trong bối cảnh già hóa dân số. Đây là tiền đề quan trọng, giúp cho hệ thống chính trị, toàn xã hội nhận thức đúng NCT là một bộ phận cấu thành không thể tách rời trong nguồn lực con người để duy trì sự tồn tại, phát triển xã hội. Sự tiến bộ, văn minh nhân loại sẽ mang lại nhiều thành quả nâng cao tuổi thọ, đời sống vật chất và tinh thần cho con người. Các quốc gia trước sau đều phải đi đến thời kỳ già hóa dân số (dù nhanh hay chậm ở các mức độ khác nhau), cơ cấu dân số sẽ biến đổi theo xu hướng không thể đảo ngược từ số đông người trẻ tuổi (dân số vàng) bước qua thời kỳ ngày càng đông người già (dân số già và siêu già). Do đó, muốn duy trì sự cân bằng xã hội, một mặt phải có chính sách khuyến khích duy trì sinh bảo đảm mức sinh thay thế; có hệ thống an sinh xã hội đủ mạnh; có hệ thống y tế bao phủ đối với NCT; có chính sách chăm sóc, bảo vệ, phát huy vai trò NCT đồng bộ, toàn diện. Phát triển “kinh tế bạc” là một quy luật tất yếu, hướng đi căn bản, lâu dài, đặt NCT vào trung tâm phát triển gắn với đặc trưng xã hội già hóa. Người trẻ tuổi cũng phải ý thức và tham gia phát triển “kinh tế bạc” để tránh “già hóa thụ động”, kéo giảm nguy cơ “chưa giàu đã già” trong lớp trẻ.

- Phát triển “kinh tế bạc” được đặt trong tầm nhìn chiến lược quản trị quốc gia đối với phát triển xã hội hiện đại. Trước hết cần phải có thể chế phù hợp, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế liên quan đến đất đai, tài chính, nguồn nhân lực, sản xuất, kinh doanh, phục vụ lợi ích chính đáng của NCT. Sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, toàn xã hội là điều kiện chính trị và pháp lý để nâng cao ý thức trách nhiệm chính trị, nâng cao ý thức trách nhiệm cộng đồng đối với NCT. Sự đồng hành tham gia đầu tư, kinh doanh, sản xuất của các doanh nghiệp trong nước, nước ngoài là nguồn lực quan trọng, tạo sức sống bền vững của “kinh tế bạc”. NCT không chỉ là đối tượng thụ hưởng thành quả “kinh tế bạc”, mà trước hết phải là một chủ thể cống hiến phát triển kinh tế bạc, góp phần tăng trưởng bền vững, tăng trưởng xanh đất nước.

- Phát triển “kinh tế bạc” gắn liền với việc hình thành những loại hình kinh tế mới trong thời đại số, dựa vào tiến bộ khoa học, công nghệ để tạo ra những giá trị kinh tế có hàm lượng chất xám cao, hội tụ trí tuệ và nhiệt huyết của lớp NCT và của toàn xã hội; có đủ năng lực tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế trong nước và hội nhập; góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, chắt lọc tinh hoa văn hóa nhân loại.

- “Kinh tế bạc” là thuật ngữ mới, gắn với xu thế già hóa dân số trên thế giới, hàm ý là một loại hình phát triển kinh tế dựa vào cơ chế, chính sách của Nhà nước thích ứng với già hóa dân số, dựa vào nguồn lực xã hội hóa với mục đích kết nối doanh nghiệp, nhà hảo tâm, cộng đồng xã hội chung tay bảo vệ, chăm sóc, phát huy vai trò NCT; NCT vừa là đối tượng hướng đến “kinh tế bạc”, đồng thời vừa là chủ thể làm nên “kinh tế bạc”, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Việt Nam, hướng đến mục tiêu đạt 2 con số trong kỷ nguyên mới.

PV: Từ góc độ chính sách, ông có những kiến nghị gì để thúc đẩy “kinh tế bạc” trở thành một động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế?

Chủ tịch Nguyễn Thanh Bình: Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương lần Hai (khóa XIV), đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Chúng ta không chấp nhận tăng trưởng thấp. Phải kiên trì thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao, bền vững, thực chất”.

Để thúc đẩy phát triển “kinh tế bạc” đúng hướng, bền vững, thực sự trở thành động lực mới trong tăng trưởng kinh tế quốc gia đạt 2 con số, Hội NCT Việt Nam trân trọng đề xuất với Đảng, Nhà nước quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo một số vấn đề sau:

- Trung ương Đảng chính thức đưa nhiệm vụ phát triển “kinh tế bạc” vào chiến lược phát triển kinh tế quốc gia trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra rất nhanh ở Việt Nam. Xác định “kinh tế bạc” là một động lực mới, một nguồn lực quan trọng, một thành tố trong hệ sinh thái phát triển kinh tế - xã hội thực chất, bền vững, thể hiện sâu sắc truyền thống văn hóa, đạo lý dân tộc “trọng lão”, phản ánh tính ưu việt chế độ XHCN.

- Nhà nước sớm chỉ đạo hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách đồng bộ, toàn diện từ an sinh xã hội, tới việc làm, công tác bảo vệ, chăm sóc, phát huy vai trò NCT theo hướng: Đảng định hướng, Nhà nước kiến tạo, Doanh nghiệp đồng hành, Nhân dân hưởng ứng, NCT vào cuộc. Khuyến khích doanh nghiệp sử dụng lao động cao tuổi thông qua ưu đãi thuế hoặc hỗ trợ chi phí. Phát triển các mô hình việc làm bán thời gian, làm việc từ xa, phù hợp với sức khỏe và năng lực của NCT. Đẩy mạnh đào tạo lại và nâng cao kỹ năng, đặc biệt là kỹ năng số, giúp NCT có thể tham gia vào nền kinh tế số và các lĩnh vực dịch vụ hiện đại. Hỗ trợ NCT khởi nghiệp và phát triển kinh tế hộ gia đình, đặc biệt ở khu vực nông thôn, thông qua vốn vay ưu đãi, tư vấn kinh doanh và kết nối thị trường. Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các ngành thuộc “kinh tế bạc”, như: Chăm sóc sức khỏe, dưỡng lão; Du lịch nghỉ dưỡng dành cho NCT; Sản phẩm tài chính, bảo hiểm chuyên biệt; Thông qua các chính sách ưu đãi về tín dụng, đất đai và thuế.

- Các bộ, ngành, địa phương kịp thời triển khai thực hiện Chỉ thị số 35/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ “về tăng cường thực hiện công tác NCT thích ứng với già hóa dân số”; và “Kết luận của Thủ tướng Chính phủ tại Hội nghị về tình hình phát triển kinh tế bạc trên thế giới và thích ứng chính sách chiến lược của Việt Nam” (tại Thông báo số 133/TB-VPTW); theo đó, ưu tiên cơ chế, chính sách đặc thù về đất đai, thuế, vận động nguồn lực xã hội hóa, tăng cường hợp tác công - tư, hợp tác quốc tế, tăng nguồn lực đủ mạnh cho phát triển “kinh tế bạc” phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh cụ thể trên từng lĩnh vực, địa bàn.

PV: Trân trọng cảm ơn Chủ tịch Nguyễn Thanh Bình!