Ông Dương Ngọc Long sinh ra tại làng đúc đồng Phước Kiều, ngôi làng nghề hơn 400 năm tuổi bên dòng Thu Bồn, nổi tiếng của Quảng Nam. Từ năm 15 tuổi, ông đã được cha truyền nghề và sớm gắn bó với đồng. Tuổi thơ của ông lớn lên cùng tiếng búa, tiếng đe và những lò đúc đỏ lửa của làng nghề truyền thống.
Tuy nhiên, cuộc sống mưu sinh từng khiến ông phải rời quê vào các tỉnh phía Nam làm nhiều nghề khác nhau như lái xe, cơ khí. Dẫu vậy, tình yêu với nghề truyền thống chưa bao giờ nguôi ngoai. Nỗi trăn trở về việc giữ gìn và phát triển làng nghề Phước Kiều luôn hiện hữu trong suy nghĩ của người nghệ nhân.
Khoảng 5 năm trước, trong thời gian làm việc tại Bà Rịa - Vũng Tàu, ông có cơ hội tiếp cận nghề gò đồng nghệ thuật. Nhận thấy kỹ thuật tạo hình nổi trên đồng không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế, ông quyết tâm học hỏi và mang nghề này trở về quê hương.
 |
| Nghệ nhân Dương Ngọc Long (ngồi hàng trước từ phải qua) chụp ảnh lưu niệm cùng ban tổ chức và các nghệ nhân xứ Quảng. |
Theo ông Long, Phước Kiều có nhiều lợi thế để phát triển các sản phẩm mỹ nghệ từ đồng. Làng nghề có truyền thống lâu đời, nằm gần phố cổ Hội An - điểm đến nổi tiếng thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Nếu kết hợp kỹ thuật mới với nghề đúc đồng truyền thống, các sản phẩm sẽ có thêm sức sống và cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Nghề đục ngược trên đồng được xem là công việc đặc biệt bởi toàn bộ quá trình tạo hình được thực hiện từ mặt sau của tấm đồng, trong khi hình ảnh hoàn chỉnh lại nổi lên ở mặt trước. Chính vì vậy, nghề này còn được gọi là nghề “đục ngược âm bản”.
Để hoàn thành một tác phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ. Trước tiên là lựa chọn mẫu tranh và tấm đồng phù hợp. Sau đó, mẫu được dán lên bề mặt đồng, phủ lớp xi để lấy dấu từng chi tiết. Khi các đường nét đã hiện rõ, nghệ nhân bắt đầu công đoạn quan trọng nhất là thúc ngược từ phía sau.
Mỗi nhát búa đều phải được tính toán cẩn thận về lực mạnh, nhẹ để tạo nên độ nông sâu khác nhau của hình khối. Sau khi hoàn thành phần thúc nổi, tấm đồng được lật lại mặt trước để tiếp tục chạm tỉa, chỉnh sửa lại “hoa văn họa tiết” và đánh bóng hoàn thiện.
 |
| Du khách tham quan, tìm hiểu nghề “đục tranh” đồng. |
Theo nghệ nhân Dương Ngọc Long, cái khó nhất của nghề là khả năng hình dung quá trình chuyển đổi từ âm bản sang dương bản. Người thợ không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải có tư duy không gian, khả năng quan sát đa chiều để xác định chính xác các lớp hình khối trước - sau, cao - thấp, sâu - cạn, dày - mỏng ngay từ những nhát búa đầu tiên.
Trong quá trình sáng tạo, chiếc búa trở thành công cụ như cây cọ của người họa sĩ, còn các loại ve chạm, ve đục với kích thước khác nhau đóng vai trò tạo nên từng đường nét trên bề mặt đồng. Đặc biệt, nhiều chiếc ve được chế tác riêng cho từng tác phẩm nhằm đáp ứng những yêu cầu khác nhau về hoa văn, họa tiết và hình khối.
Bên cạnh kỹ thuật thủ công, nghề đồng Phước Kiều còn nổi tiếng với bí quyết pha chế hợp kim được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Từ đồng đỏ, đồng thau đến đồng xanh, mỗi loại đều có công thức riêng tạo nên màu sắc và chất lượng đặc trưng. Trải qua hơn bốn thế kỷ với nhiều biến động lịch sử, nghề truyền thống vẫn được các thế hệ nghệ nhân gìn giữ và truyền lại.
Có thời kỳ hưng thịnh, làng đúc đồng Phước Kiều có hơn 30 lò đúc hoạt động thường xuyên với khoảng 200 lao động. Tuy nhiên, trước những thay đổi của thị trường, người làm nghề buộc phải tìm hướng đi mới để thích nghi. Nghề đục ngược trên đồng mà ông Long theo đuổi được xem là một trong những cách làm mới nghề truyền thống.
 |
| Những tác phẩm tinh xảo và nghệ thuật của nghệ nhân Dương Ngọc Long |
Dưới đôi tay tài hoa của người nghệ nhân, những tấm đồng phẳng lặng dần trở thành các tác phẩm nghệ thuật giàu giá trị văn hóa. Đó là hình ảnh Chùa Cầu cổ kính, những góc phố Hội An rêu phong, Thánh địa Mỹ Sơn trầm mặc hay chân dung Mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Thứ. Ngoài ra còn có các sản phẩm như bảng hiệu, thư pháp, phù điêu, đồ trang trí nội thất và nhiều sản phẩm mỹ nghệ khác.
Tùy theo kích thước và độ tinh xảo, mỗi tác phẩm có giá từ 3 đến 30 triệu đồng. Riêng những công trình lớn như cuốn thư cho nhà thờ họ có thể được thực hiện trong nhiều tháng với giá trị lên tới gần 100 triệu đồng.
Hiện nay, các sản phẩm của nghệ nhân Dương Ngọc Long đã được nhiều khách hàng trong và ngoài nước tìm mua. Theo ông, tranh đồng thúc ngược có ưu điểm về độ bền, giá thành hợp lý hơn so với các sản phẩm đúc nguyên khối nhưng vẫn bảo đảm giá trị nghệ thuật. Đặc biệt, việc được chế tác hoàn toàn bằng phương pháp thủ công khiến các tác phẩm nhận được sự quan tâm của nhiều du khách quốc tế.
Không dừng lại ở đó, ông đang ấp ủ phát triển thêm các dòng sản phẩm mỹ nghệ nhỏ gọn như móc khóa, logo, biểu tượng về Hội An và xứ Quảng nhằm quảng bá hình ảnh quê hương đến với du khách gần xa.
Dẫu vậy, điều khiến người nghệ nhân trăn trở nhất vẫn là câu chuyện người kế nghiệp. Mỗi ngày, tiếng búa vẫn vang lên trong xưởng như nhịp đập bền bỉ của làng nghề hơn 400 năm tuổi. Nhưng để ngọn lửa nghề tiếp tục cháy sáng, rất cần những người trẻ yêu nghề và sẵn sàng tiếp nối hành trình mà các thế hệ cha ông đã gây dựng.
Với nghệ nhân Dương Ngọc Long, mỗi bức tranh đồng không đơn thuần là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Đó còn là cách lưu giữ ký ức làng nghề, gìn giữ hồn cốt văn hóa xứ Quảng và kể những câu chuyện về quê hương bằng ngôn ngữ đặc biệt của đồng và thời gian.
