Con người dưới cách nhìn của Y học cổ truyền (Kì 10)

1. Chức năng của tạng Can:

Can là tạng phong mộc, có thể chứa giữ được huyết hữu hình, lại có thể sơ tiết được khí vô hình. Can lấy huyết làm thể, lấy khí làm dụng. Tính của can chủ thăng phát, thích điều đạt, cần được sơ tiết. Chí của can là giận, chủ việc mưu lự, tàng hồn. Can là tướng hoả, thông với phong khí. Đường kinh mạch của can đi qua âm bộ, đến bụng dưới, phân bố ở hai bên sườn, đi lên đỉnh đầu.

1.1. Can chủ sơ tiết:

Sơ tiết là sự thư thái, thông xướng, còn hiểu là sự “điều đạt”. Can khí chủ sơ tiết giúp cho khí của các tạng được vận hành dễ dàng, thông suốt, sự thăng giáng được điều hoà. Can khí sơ tiết kém sẽ có những biểu hiện bệnh lí, đặc biệt ở tình chí và tiêu hoá:

Về tình chí: Chí của can là giận (nộ). Can khí bình thường, thì khí huyết vận hành điều hoà, tinh thần thoải mái. Trái lại, khi can huyết sơ tiết kém sẽ gây ra tình trạng khí bị uất kết hay hưng phấn quá độ. Can khí uất kết biểu hiện: Ngực sườn đầy tức, u uất, hay thở dài, kinh nguyệt không đều, thống kinh… Can khí xung thịnh gây cáu gắt, hoa mắt, chóng mặt, ù tai… Ngược lại, người hay giận dữ sẽ làm hại đến công năng hoạt động của tạng Can.

Về tiêu hoá: Sự sơ tiết của can ảnh hưởng đến sự thăng giáng của tì vị. Nếu can khí uất kết hay can khí hoành nghịch có thể thấy các chứng đau mạng sườn, đau thượng vị, ăn kém, ợ hơi, ợ chua, ỉa lỏng. Chứng này được gọi là chứng “can tì bất hoà” hay “can vị bất hoà”.

1.2. Can chủ tàng huyết:

Tàng huyết tức là tàng trữ và điều tiết lượng huyết trong cơ thể. Khi chúng ta nghỉ ngơi nhu cầu huyết dịch của cơ thể ít thì huyết được tàng trữ về tạng can. Khi chúng ta hoạt động, lao động đồng nghĩa với việc nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể cao hơn, khi đó can lại bài xuất huyết dự trữ để cung cấp kịp thời cho cơ thể.

Khi chức năng tàng huyết của can bị rối loạn thì sẽ ảnh hưởng đến các tạng phủ khác và sinh các chứng bệnh như:

Can huyết hư: Mặt vàng môi nhạt, móng không tươi, hoa mắt, chóng mặt, tóc rụng, tay chân tê, chân tay co quắp, gầy rộc, chất lưỡi nhợt, mạch tế.

Can huyết ứ: Sườn đau như đâm, dưới sườn có khối đầy.

1.3. Can chủ cân, vinh nhuận ra móng tay, móng chân:

Cân là cân mạch, bao gồm khớp, gân, cơ… phụ trách việc vận động của cơ thể. Can chủ cân có nghĩa là can chịu trách nhiệm nuôi dưỡng các cân mạch bằng huyết của can.

Chính vì vậy nếu can huyết đầy đủ, cân mạch được nuôi dưỡng thì vận động tốt. Nếu can huyết hư không nuôi dưỡng được cân thì sẽ gây ra các chứng tê bại, chân tay run co quắp, teo cơ, cứng khớp.

Móng là phần thừa của cân, nên tình trạng của can huyết thiếu hay đủ sẽ có những biểu hiện ra ở móng tay móng chân.

Đầu gối là chỗ tụ của cân, cân bệnh thì đầu gối co duỗi khó khăn.

1.4. Can khai khiếu ra mắt:

Tinh khí của ngũ tạng đều đi lên mắt thông qua huyết dịch. Nhưng chủ yếu là do tạng can bởi can tàng huyết và kinh can đi lên mắt.

Can huyết hư thì mắt khô ráp, trông không rõ, mắt quáng gà. Can hỏa thì mắt đỏ sưng, chảy nước mắt. Can phong nội động thì gây miệng méo, mắt lác.

1.5. Các chức năng khác của tạng Can:

Can chủ mưu lự: Trong cơ thể, tạng can giống như vị tướng quân thống lĩnh quân đội, phát huy mưu trí, vạch ra sách lược. Người có can khí đầy đủ thì suy nghĩ chín chắn, phán đoán sự việc chính xác. Người có bệnh của can thì hay nghĩ, hay lo xa, khó tập trung trong suy nghĩ, phán đoán thiếu chính xác.

Can tàng hồn: Buổi tối, hồn không tàng ở can thì mất ngủ, hay mê, dễ kinh sợ.

Can là tướng hoả: Hoả nghịch lên thì đau đầu, mặt nóng, mắt đỏ, miệng khô đắng.

Can thông với phong khí: Can dương cang lên, nhiệt nhiều huyết hư thì có thể sinh phong, xuất hiện chứng chóng mặt, chân tay tê, co giật, lưỡi run.

2. Liên hệ giữa can với các tạng phủ:

Tạng Can có quan hệ biểu lí với phủ Đởm.

Tạng Can có mối quan hệ tương sinh với tâm thận:

Thận thủy sinh Can mộc: Nếu Thận thủy không sinh can mộc thì trước có chứng thận âm hư rồi xuất hiện chứng can âm hư.

Can mộc sinh Tâm hỏa: Nếu Can mộc không sinh tâm hoả là can khí xung tâm, hoặc can khí nhiễu tâm, khi đó có thể xuất hiện các chứng ngực đầy, đoản khí, nhiệt quyết, tâm thống. Can khí hư sau đó xuất hiện tâm hư.

Tạng Can có quan hệ tương khắc với tì phế:

Can mộc khắc Tì thổ: Can khí vượng khiến cho việc khắc chế tì vị thái quá mà xuất hiện triệu chứng bệnh của tì vị. Can khí hư thì mộc không sơ thổ, cũng sẽ xuất hiện triệu chứng của tì vị như không muốn ăn, bụng chướng.

Phế kim khắc Can mộc: Phế kim có vai trò khắc chế Can mộc, giữ có Can mộc không thái quá. Nếu Phế kim khắc Can mộc một cách thái quá sẽ gây ra các bệnh ở Can. Nhưng nếu Phế kim không khắc được Can mộc, can hoả vượng cũng có thể ảnh hưởng đến phế, tức là mộc hoả hình kim, mộc gõ kim kêu. Xuất hiện chứng ho khan ít đàm, mặt, mắt, sườn đau, thậm chí khạc có thể khạc máu.

Con người dưới cách nhìn của Y học cổ truyền (Kì 9) Ở các kì trước chúng ta đã tìm hiểu về chức năng của tạng Tâm, Tâm bào, phủ Tiểu trường và Tam Tiêu đối với ...

Con người dưới cách nhìn của Y học cổ truyền (Kì 8) Ở các kì trước chúng ta đã tìm hiểu về chức năng của tạng Tâm, Tâm bào, Tiểu trường đối với sức khỏe của một ...