Đời sống 25/12/2025 08:10
Thổi xong điệu nhạc cổ Ê Đê bằng chiếc khèn tự tay chế tác, nghệ nhân Ama H’Loan (tên thật là Y Bông Niê, ở buôn Ako Dhông, phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk) tựa lưng vào cầu thang cha. Mấy người già khác vây xung quanh nghệ nhân như muốn nghe thêm, nghe hết từng lời cha ông Ê Đê từ tâm hồn của cụ.
Ở cái tuổi 86, dẫu sinh ra và lớn lên ở buôn làng Ê Đê ở Cư Pơng, một xã vùng sâu ở Đắk Lắk, nhưng mấy chục năm qua nghệ nhân Ama H’Loan đã định cư và gắn bó với buôn cổ Ako Dhông. Hơn 10 tuổi, Ama H’Loan đã chế tác được những nhạc cụ tre nứa đầu tiên. Khi trưởng thành, tham gia làm cách mạng từ giao liên, làm dân vận và trực tiếp tham gia chiến đấu bảo vệ vùng căn cứ kháng chiến. Năm 1969, cụ được ra miền Bắc học tập, đến năm 1972, trở lại chiến trường Tây Nguyên tiếp tục tham gia kháng chiến. Sau giải phóng, cụ làm Phó Bí thư Tỉnh Đoàn, rồi công tác ở Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Đắk Lắk đến năm 2000 thì nghỉ hưu.
 |
| Nghệ nhân ưu tú Ama H’Loan. |
Sống, chiến đấu, và tận thấy nhiều điều, cụ cẩn thận chép lại lưu giữ. Khắp Ê Đê này, có lẽ cụ là một trong số ít người am hiểu và nắm vững cấu trúc cũng như diễn xướng nhạc cụ truyền thống dân gian từ tre nứa đến cồng chiêng, gần như cụ là nghệ nhân cuối cùng của buôn biết làm và sử dụng tất cả các loại nhạc cụ dân gian của người Ê Đê. Buôn làng ngày một đẹp hơn, đời sống bà con sung túc, giàu có hơn, điều đó làm cụ vui và hạnh phúc lắm. Thế nhưng, trong niềm vui ấy chất chứa nhiều nỗi niềm và đau đáu về việc gìn giữ những giá trị văn hóa, cái làm nên hồn cốt của buôn làng. Những cơn sóng hội nhập ùa đến, có những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể lặng lẽ rời xa, mất đi, biến đổi theo thời gian, dưới sự tác động của quá trình đô thị hóa. Vì vậy, trong từng thanh âm của mỗi nhạc cụ khi cụ biểu diễn có tình yêu tha thiết lẫn niềm tiếc nuối.
 |
Đằng đẵng thời gian không thể kể hết, cụ đã chế tác nhạc cụ truyền thống của cha ông để lại từ những nguyên liệu tự nhiên thô sơ như tre nứa, gỗ, quả bầu khô, sừng trâu… chỉ bằng một con dao sắc. Bằng sự hiểu biết sâu rộng về nhạc cụ truyền thống, dân gian Ê Đê mà cụ đã thành công chế tác rồi diễn tấu hầu hết những nhạc cụ như Đing Năm, Đinh Tắk, Đing Tăkta, Ching Kram, T’rưng, Kipăh (tù và), Đing Klut... Ama H’Loan cũng là người đầu tiên sử dụng gỗ xoan, gỗ hương, gỗ tắc để chế tác Kipăh (tù và) để thay thế sừng trâu.
Hơn 40 năm qua, hầu như ngày nào Ama H’Loan cũng bận rộn với công việc chế tác các nhạc cụ của dân tộc Ê Đê. Mỗi ngày Ama H’Loan có thể chế tác được 1 chiếc đàn Đing năm, còn các loại nhạc cụ khác thì có thể làm được vài cái trở lên. Cả cuộc đời gắn bó với nhạc cụ dân tộc bằng tâm huyết của người con Ê Đê, đến nay Ama H’Loan không nhớ mình đã làm nên bao nhiêu nhạc cụ, phục vụ cho các hoạt động văn hóa, văn nghệ ở buôn làng, ở tỉnh và các hội diễn văn nghệ từ Trung ương tới địa phương hay các chương trình ở nước ngoài như Nhật Bản, Phần Lan. Cũng như không biết đã bán đi bao nhiêu nhạc cụ cho du khách và các đoàn nghệ thuật trong và ngoài tỉnh. Trong quá trình chế tác và sử dụng các loại nhạc cụ, nhận thấy có thể chỉnh sửa một chút khiến nhạc cụ hay hơn, Ama H’Loan còn sáng tạo thêm một phần, giúp nhạc cụ nhìn vừa đẹp mắt, lại dễ sử dụng hơn, âm thanh hay hơn.
 |
| Nghệ nhân ưu tú Ama H’Loan (người thổi kèn) cùng những người già trong buôn. |
Buôn cổ Ako Dhông trở thành Buôn Du lịch cộng đồng đầu tiên của tỉnh Đắk Lắk. Trong căn nhà của Ama H’loan có treo rất nhiều nhạc cụ dân tộc bằng tre trúc. Hầu hết những nhạc cụ đó do chính chủ nhân ngôi nhà chế tác qua hàng chục năm qua. Chúng được nâng niu, trân trọng như báu vật. Nghe ông thổi Đing năm, nhiều người lặng đi khi giai điệu cất lên, âm thanh lúc sâu lắng, lúc trầm bổng, như lời tự tình của đôi vợ chồng trên đường lên rẫy, có lúc lại réo rắt, bi thương như lời tâm sự với người thân đã đi xa. Buông Đing năm, cụ lại cầm Tù và, Đinh tăkta… Mỗi loại nhạc cụ mang đến cho người nghe một cảm xúc khác nhau.
Sự thuần thục của cụ trong việc chế tác cũng như diễn tấu nhạc cụ khiến các già làng kính nể. Nhờ khả năng thẩm âm chính xác và đôi bàn tay khéo léo, cụ thường xuyên được mời sửa chữa, hoàn thiện nhiều bộ chiêng đã “ngủ quên” ở các buôn làng, hay được Bảo tàng Đắk Lắk nhờ chỉnh chiêng, phục chế nhạc cụ và giới thiệu với du khách về các sản phẩm nhạc cụ dân tộc Ê Đê. Chị Hzu Ni Nie, Bí thư Chi bộ buôn Ako Dhông cho biết, buôn cổ Ako Dhông vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn văn hóa nhiều đời, và ở đó Ama H’Loan như cây đại thụ của buôn làng, giữ cho buôn cổ này những văn hóa độc đáo còn tồn tại và phát triển mạnh mẽ hơn. Nghệ nhân Ama H’Loan bây giờ là “của hiếm” trong việc gìn giữ, bảo tồn nhạc cụ truyền thống của cộng đồng người Ê Đê. Năm 2019, già Ama H’Loan vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.
 |
| Ama H’Loan đón cán bộ, chiến sĩ Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Đắk Lắk ghé thăm trong ngày thành lập QĐND 22/12 vừa qua |
Những nhạc điệu truyền thống của người Ê Đê do cụ chế tác và diễn tấu lại vang, lan tỏa mạnh mẽ không chỉ ở quê hương mà còn lan tỏa trên khắp cao nguyên. Nhưng cụ có một điều tiếc nuối, là chưa tìm được truyền nhân, để truyền trao lại hết tinh hoa cho thế hệ sau. Cụ sợ rằng, sau cụ, sẽ còn ít, ít lắm những người có thể thuần thục trong việc chế tác cũng như diễn tấu nhạc cụ. Nhưng một điều cũng an ủi lão nghệ nhân, đó là mấy năm trở lại đây, cùng với những chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa độc đáo của các dân tộc, những nguồn lực từ Trung ương tới địa phương đã và đang nỗ lực giúp bảo tồn văn hóa, và nhiều người trẻ cũng đã quay trở lại yêu thích, cùng gìn giữ văn hóa cha ông. Điều đó khiến cụ ngày một yên tâm hơn.
