Y học cổ truyền quan niệm về tì vị như thế nào?

Từ xa xưa, trạng thái sinh lí và bệnh lí của đường tiêu hoá đã được y học cổ truyền lưu tâm nghiên cứu. Trong hệ thống cấu trúc - chức năng của cơ thể mà y học cổ truyền gọi là Tạng tượng, tì và vị là hai cơ quan có nhiều điểm gần gũi nhất với hệ thống đường tiêu hoá của y học hiện đại.

Vị được sách thuốc cổ mô tả là một cơ quan rỗng, trên tiếp với thực quản, dưới thông với tiểu trường, miệng trên gọi là “bí môn”, miệng dưới gọi là “u môn”. Bí môn còn gọi là “thượng quản” và u môn còn gọi là “hạ quản”, cả ba vùng gọi là “vị quản”. Thức ăn từ miệng qua thực quản rồi vào vị, được vị làm chín nhừ, cho nên cổ nhân gọi vị là “đại thượng”, là cái kho lớn, cái “bể chứa đồ ăn”.

Tì là một cơ quan đặc, nằm bên trái của vị có chức năng hấp thu và vận chuyển chất dinh dưỡng, y học cổ truyền gọi là có công năng vận hoá. Tì và vị hợp tác với nhau để hoàn thành chức năng tiêu hoá, hấp thu thức ăn và vận chuyển các chất dinh dưỡng. Tì vị được quy nạp theo hành “Thổ” trong hệ thống ngũ hành (mộc, hoả, thổ, kim, thuỷ) của triết học cổ đại phương Đông. “Thổ” là mẹ đẻ ra vạn vật cũng giống như tì vị có chức năng hấp thu, chuyển vận chất dinh dưỡng để nuôi các cơ quan tạng phủ khác trong cơ thể. Vì vậy, vai trò của tì vị trong hệ thống Tạng tượng của y học cổ truyền là đặc biệt quan trọng.

Trong lịch sử của y học cổ truyền, nhiều y gia đã rất chú trọng vào tì vị khi chữa bệnh, dần dần hình thành một trường phái học thuật nổi tiếng gọi là trường phái “Bổ thổ” với học thuyết “Tì vị” mà đại diện lỗi lạc là Lí Cảo, hay còn gọi là Lý Đông Viên (1180 - 1251). Ông là một trong bốn danh y đời Kim, Nguyên ở Trung Quốc, là người đặt cơ sở cho học thuyết “Tì vị” của y học cổ truyền. Trên cơ sở lí luận “hữu vị khí tắc sinh, vô vị khí tắc tử” (còn vị khí thì sống, mất vị khí thì chết) của y thư kinh điển Nội Kinh, ông cho rằng: Trong ngũ tạng lục phủ, tì vị là tối quan trọng đối với hoạt động sinh lí của cơ thể. Từ đó ông đề xuất chủ trương “nội thương tì vị, bách bệnh do sinh” (trăm bệnh đều do tì vị bị tổn thương), đồng thời ông viết cuốn “Tì vị luận” để truyền bá học thuyết của mình. Tư tưởng chủ đạo của ông là: “Thổ vi vạn vật chi mẫu, tì vị sinh hoá chi nguyên” (đất là mẹ của vạn vật, tì vị là gốc của sinh hoá). Vì vậy, khi trị bệnh ông chủ trương “ôn bổ tì vị” và đã chế ra phương thuốc trứ danh “Bổ trung ích khí thang” còn lưu truyền đến ngày nay. Học thuyết “Tì vị” có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của y học cổ truyền.

Vậy thì, tì và vị trong tạng tượng của y học cổ truyền có phải chỉ là cái lá lách và dạ dày trong giải phẫu của y học hiện đại? Trên thực tế, những kiến thức về giải phẫu đã được đề cập rất sớm trong các y thư cổ như “Tố vấn”. “Linh khu”. Hải Thượng Lãn Ông trong sách “Y gia quân miện” cũng đã viết khá nhiều kiến thức về giải phẫu, thậm chí ông còn vẽ lại sơ đồ giải phẫu cơ thể con người, được gọi là “nội cảnh đồ”. Thế nhưng học thuyết “Tạng tượng” nói chung và tì vị nói riêng lại không hoàn toàn dựa vào giải phẫu học, nó được xây dựng dựa trên hai quan điểm lớn của y học cổ truyền là “nhân thể là một chỉnh thể” (cơ thể con người là một khối thống nhất) và “thiên nhân hợp nhất” (con người và hoàn cảnh bên ngoài là một thể thống nhất). Theo các quan niệm này, y học cổ truyền không phân chia giải phẫu học và sinh lí học thành hai bộ phận riêng lẻ mà kết hợp chúng thành một bộ phận giải phẫu - sinh lí học gọi là Tạng tượng.

Dưới ánh sáng của khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã nhận thấy: cái gọi là “tì” thực chất là một đơn vị tổng hợp chức năng của nhiều hệ thống trong đó lấy hệ thống tiêu hoá làm chủ. Trên những bệnh nhân tì hư theo quan niệm của y học cổ truyền, kết quả nghiên cứu cho thấy hoạt tính của nhiều men như amylase nước bọt, amylase tuỵ, pepsin, tripsin... có sự suy giảm rõ rệt so với nhóm người bình thường. Mặt khác, quá trình vận động và hấp thu của hệ tiêu hoá cũng bị rối loạn, cơ trơn ở dạ dày và ruột tăng trương lực rõ rệt, hệ số hấp thu giảm thấp. Những nghiên cứu về trạng thái của hệ thần kinh thực vật trên bệnh nhân tì hư (có nhóm đối chứng) cho thấy: chức năng hệ thống này cũng bị rối loạn, trong đó trương lực thần kinh giao cảm giảm, phó giao cảm tăng, năng lực đáp ứng của cả hai đều suy giảm rõ rệt. Về mặt miễn dịch, ở những bệnh nhân tì hư có biểu hiện suy giảm cả chức năng miễn dịch tế bào và miễn dịch dịch thể. Điều này chứng minh nhận định của Trương Trọng Cảnh, y gia lỗi lạc đời Đông Hán (Trung Quốc): “Tứ lí tì vượng bất thụ tà” (Bốn mùa tì khoẻ mạnh thì bệnh tà không xâm nhập được), nghĩa là tì có quan hệ rất mật thiết với “chính khí”, mà “chính khí” và chức năng của hệ thống miễn dịch theo y học hiện đại có sự tương đồng sâu sắc trên nhiều bình diện. Đối với chức năng nội tiết, các nhà nghiên cứu cũng nhận thấy: ở các bệnh nhân được coi là tì hư theo y học cổ truyền, nồng độ các nội tiết tố của tuyến giáp như T3 và T4, tuyến thượng thận, tuyến tụy... cũng có những thay đổi đáng kể so với nhóm chứng.

Hiện nay, vấn đề khách quan hóa, quy phạm hoá trong chẩn đoán theo biện chứng của y học cổ truyền là hết sức cần thiết. Tuy còn nhiều vấn đề chưa thống nhất, nhưng có thể nói các nhà nghiên cứu về y học cổ truyền ở Trung Quốc đã đạt được những thành tựu rất quan trọng về vấn đề này. Chỉ tính riêng kết quả nghiên cứu về bản chất của “tì” người ta đã đưa ra được không dưới 50 chỉ tiêu có tính khách quan rất cao. Như vậy, cái gọi là “tì vị” trong y học cổ truyền có nội dung phong phú hơn rất nhiều so với dạ dày và lá lách theo giải phẫu và sinh lí học của y học hiện đại. Như trên đã phân tích, thực chất đây là một bộ phận tổng hợp nhiều chức năng của nhiều hệ thống trong cơ thể, trong đó lấy hệ tiêu hoá làm chủ. Theo đó, các khái niệm trong chẩn đoán và điều trị đối với tì vị trong y học cổ truyền cũng có ý nghĩa rất khác so với y học hiện đại.

BS Hoàng Khánh Toàn

Tin liên quan

Cùng chuyên mục

Lợi ích của các loại thảo mộc và gia vị quen thuộc

Lợi ích của các loại thảo mộc và gia vị quen thuộc

Các loại thảo mộc và gia vị được dùng hằng ngày với mục đích giúp món ăn ngon miệng hơn. Tuy nhiên, những gia vị này còn mang lại nhiều lợi ích sức khỏe hơn bạn nghĩ.
Nestlé ủng hộ tiếp cận công bằng với vaccine Covid-19 thông qua cơ chế COVAX

Nestlé ủng hộ tiếp cận công bằng với vaccine Covid-19 thông qua cơ chế COVAX

Tiếp nối các nỗ lực sát cánh cùng tuyến đầu phòng chống đại dịch Covid-19, nhân ngày Sức khoẻ Thế giới, ngày 7/4, tập đoàn Nestlé (Thụy Sỹ) công bố khoản đóng góp 2 triệu franc Thụy Sỹ (CHF), tương đương gần 49 tỷ đồng ủng hộ tiếp cận công bằng với vaccine Covid-19 thông qua cơ chế COVAX.
Vắc xin phòng Covid-19 đợt 2: Bắc Ninh là tỉnh đầu tiên thực hiện

Vắc xin phòng Covid-19 đợt 2: Bắc Ninh là tỉnh đầu tiên thực hiện

Tỉnh Bắc Ninh đã bắt đầu triển khai tiêm vắc xin phòng Covid-19 đợt 2 của chương trình Covax Facility cho 311 trường hợp trên địa bàn trong ngày 12/4. Trước đó, địa phương này đã kết thúc triển khai tiêm chủng đợt 1.
Hà Nội: Cứu sống nam thanh niên ngừng tuần hoàn, tím tái toàn thân

Hà Nội: Cứu sống nam thanh niên ngừng tuần hoàn, tím tái toàn thân

Nam thanh niên 26 tuổi ở Hà Nội nhập viện trong tình trạng ngừng tuần hoàn, đồng tử 2 bên giãn tối đa, phản xạ ánh sáng yếu, tím tái toàn thân, tiên lượng rất nặng.
Công ty Mediplantex bị phạt 220 triệu đồng, buộc tiêu hủy thuốc không đạt chất lượng

Công ty Mediplantex bị phạt 220 triệu đồng, buộc tiêu hủy thuốc không đạt chất lượng

Với 3 vi phạm trong sản xuất thuốc, Công ty cổ phần Dược Trung ương Mediplantex vừa bị xử phạt hành chính 220 triệu đồng.

Tin khác

Bệnh dễ gặp ở phổi và lời khuyên phòng bệnh từ bác sĩ

Bệnh dễ gặp ở phổi và lời khuyên phòng bệnh từ bác sĩ
Các bệnh về phổi là một trong những bệnh lí nguy hiểm hàng đầu. Do tình trạng ô nhiễm môi trường ngày càng nhiều, tuổi tác, các thói quen hút thuốc lá, cùng sự trỗi dậy của các virus gây bệnh đường hô hấp là những nguyên nhân chính gây các bệnh về phổi...

Trà Tang thầm, đồ uống dân gian độc đáo

Trà Tang thầm, đồ uống dân gian độc đáo
Tang thầm, hay còn gọi là tang thực, tang táo, tang quả, ô thầm, hắc thầm... là tên gọi dân dã của quả dâu chín, một thứ trái cây hết sức dung dị và rẻ tiền ở nông thôn. Vào khoảng chuyển từ mùa Xuân sang mùa Hạ, tang thầm được bày bán rộng rãi.

Bệnh viện FV tiêm vắc xin phòng dịch Covid-19 cho tuyến đầu chống dịch

Bệnh viện FV tiêm vắc xin phòng dịch Covid-19 cho tuyến đầu chống dịch
Từ 9/4 đến 12/4, Bệnh viện FV, TP Hồ Chí Minh tiến hành tiêm vắc xin phòng Covid-19 của AstraZeneca cho 146 bác sĩ, nhân viên thuộc tuyến đầu chống dịch ngay tại bệnh viện. FV là một trong số ít bệnh viện tư nhân đầu tiên được Bộ Y tế phân bổ vắc xin AstraZeneca để tiêm phòng cho các nhân viên thuộc nhóm nguy cơ cao.

Hà Nội: Thu hồi Viên ngậm Bổ phế chỉ khái lộ không đạt tiêu chuẩn chất lượng

Hà Nội: Thu hồi Viên ngậm Bổ phế chỉ khái lộ không đạt tiêu chuẩn chất lượng
Sở Y tế Hà Nội vừa yêu cầu Công ty Cổ phần Dược phẩm Hà Nội và Công ty TNHH phát triển thương mại Hiệp Phát thu hồi triệt để lô thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng đối với Viên ngậm Bổ phế chỉ khái lộ (SĐK: VD-31662-19, số lô 202001, ngày sản xuất: 20/8/2020, HSD: 20/8/2023).

Tổng kết chương trình "Phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe người cao tuổi huyện Thường Tín"

Tổng kết chương trình "Phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe người cao tuổi huyện Thường Tín"
Ngày 10/4, Viện Nghiên cứu các vấn đề xã hội phối hợp với UBND huyện Thường Tín, TP Hà Nội và Công ty CP Dịch vụ Thương mại Ngọc Linh ASEAN tổ chức Hội nghị tổng kết chương trình phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe NCT năm 2020, triển khai nhiệm vụ năm 2021.

Chiều 9/4, thêm 14 ca Covid-19 nhập cảnh

Chiều 9/4, thêm 14 ca Covid-19 nhập cảnh
Chiều 9/4, Bộ Y tế công bố thêm 14 ca mắc mới Covid-19, đều là những ca được cách ly ngay sau nhập cảnh.
Xem thêm
Nestlé ủng hộ tiếp cận công bằng với vaccine Covid-19 thông qua cơ chế COVAX

Nestlé ủng hộ tiếp cận công bằng với vaccine Covid-19 thông qua cơ chế COVAX

Tiếp nối các nỗ lực sát cánh cùng tuyến đầu phòng chống đại dịch Covid-19, nhân ngày Sức khoẻ Thế giới, ngày 7/4, tập đoàn Nestlé (Thụy Sỹ) công bố ...
Vắc xin phòng Covid-19 đợt 2: Bắc Ninh là tỉnh đầu tiên thực hiện

Vắc xin phòng Covid-19 đợt 2: Bắc Ninh là tỉnh đầu tiên thực hiện

Tỉnh Bắc Ninh đã bắt đầu triển khai tiêm vắc xin phòng Covid-19 đợt 2 của chương trình Covax Facility cho 311 trường hợp trên địa bàn trong ngày 12/4. ...
Hà Nội: Cứu sống nam thanh niên ngừng tuần hoàn, tím tái toàn thân

Hà Nội: Cứu sống nam thanh niên ngừng tuần hoàn, tím tái toàn thân

Nam thanh niên 26 tuổi ở Hà Nội nhập viện trong tình trạng ngừng tuần hoàn, đồng tử 2 bên giãn tối đa, phản xạ ánh sáng yếu, tím tái ...
Có thể làm chậm sự lão hóa của mắt

Có thể làm chậm sự lão hóa của mắt

Theo quy luật tự nhiên, sự phát triển của con người tới khoảng 25 tuổi thì dừng lại, sau đó chuyển dần sang xu hướng thoái hóa. Đã là quy ...
Người cao tuổi cần đề phòng bệnh hen tái phát khi trời lạnh

Người cao tuổi cần đề phòng bệnh hen tái phát khi trời lạnh

Ở người cao tuổi (NCT) mắc bệnh hen, cần hết sức đề phòng các cơn hen cấp tái phát, bởi nếu không được xử trí kịp thời có thể dẫn ...
Bác sĩ hướng dẫn phòng ngừa hít sặc ở người cao tuổi

Bác sĩ hướng dẫn phòng ngừa hít sặc ở người cao tuổi

Hít sặc là nguyên nhân thường gặp, gây nên tình trạng viêm phổi hít nặng và tử vong ở người cao tuổi. Đáng nói là tình trạng này dễ dàng ...
Gần 6.000 người chết vì hít khói thuốc thụ động mỗi năm

Gần 6.000 người chết vì hít khói thuốc thụ động mỗi năm

Tại lễ phat động chiến dịch khách sạn, nhà hàng không khói thuốc tại Hà Nội sáng 3/4, TS. Kidong Park, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới ...
Cứu sống thanh niên 31 tuổi bị nhồi máu cơ tim cấp, lời cảnh tỉnh cho giới trẻ

Cứu sống thanh niên 31 tuổi bị nhồi máu cơ tim cấp, lời cảnh tỉnh cho giới trẻ

Bệnh viện Việt Nam – Thụy Điển Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh vừa cứu sống nam thanh niên 31 tuổi bị nhồi máu cơ tim. Theo Ths Hoàng Minh Quang, ...
Nước gạo lứt đỏ TH true RICE tiên phong 3 "không" tại Việt Nam

Nước gạo lứt đỏ TH true RICE tiên phong 3 "không" tại Việt Nam

Với tôn chỉ trân quý mẹ thiên nhiên, chắt lọc tinh túy từ đồng đất Việt để tạo nên những sản phẩm tốt cho sức khỏe, tháng 3/2021, Tập đoàn ...
Phiên bản di động