Từ cây thuốc bản địa đến sinh kế bền vững: Mở hướng phát triển dược liệu ở phường Trung Tâm

Hội nghị triển khai kế hoạch phát triển cây dược liệu ngày 7/10/2026 không chỉ mở đầu cho một mô hình sản xuất mới, mà còn đặt ra câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để từng người dân, trong đó có người cao tuổi – những người lưu giữ nhiều kinh nghiệm về cây thuốc – thực sự trở thành chủ thể và được hưởng lợi từ chuỗi giá trị dược liệu?

Ông Nguyễn Thế Nghĩa - Phó Chủ tịch UBND phường Trung Tâm phát biểu tại Hội nghị

Một vùng đất, nhiều dư địa phát triển

Phường Trung Tâm mới được hình thành trên cơ sở sắp xếp phường Trung Tâm và các xã Phù Nham, Nghĩa Lợi, Nghĩa Lộ; chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025. Đây là không gian mới nằm ở trung tâm thung lũng Mường Lò, có sự đan xen giữa đô thị, nông nghiệp, rừng và các bản làng giàu bản sắc văn hóa.

Chính sự đa dạng ấy tạo ra một lợi thế đáng kể cho phát triển nông nghiệp hàng hóa, trong đó có cây dược liệu.

Ngày 7/10/2026, UBND phường Trung Tâm tổ chức Hội nghị triển khai kế hoạch phát triển cây dược liệu trên địa bàn. Đáng chú ý, đây là địa phương đầu tiên trong 99 xã, phường của tỉnh Lào Cai tổ chức hội nghị chuyên đề về phát triển dược liệu trong triển khai Nghị quyết số 48-NQ/TU về phát triển dược liệu chiến lược của tỉnh.

Theo báo cáo của Hội Đông y phường, Hội hiện có 65 hội viên, diện tích dược liệu khoảng 3,2 ha, chủ yếu tại các hộ gia đình hội viên. Từ tháng 4/2024 đến nay, Hội đã khai thác tại vườn nhà và thu mua hơn 30 tấn dược liệu tươi các loại. Một số khu vực của phường có độ cao khoảng 300 - 350 m so với mực nước biển. Riêng tại Tổ dân phố 7, bước đầu xác định khoảng 21 hộ có khả năng tham gia với tổng diện tích khoảng 46 ha, gồm 15 ha vườn nhà và 31 ha rừng phòng hộ.

Những con số ấy cho thấy một điều: tiềm năng dược liệu ở phường Trung Tâm đã hiện hữu; vấn đề là tổ chức lại để biến tiềm năng thành giá trị.

Không thể phát triển dược liệu bằng tư duy “trồng được cây gì thì bán cây ấy”

Lào Cai đã xác định dược liệu là một ngành hàng chiến lược. Nghị quyết số 48-NQ/TU ngày 3/2/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đặt mục tiêu phát triển dược liệu theo hướng trở thành ngành kinh tế có giá trị cao, gắn vùng nguyên liệu với chế biến, chăm sóc sức khỏe, xuất khẩu và du lịch. Đến năm 2030, tỉnh định hướng nâng diện tích dược liệu lên trên 8.500 ha, giá trị ngành hàng sau chế biến đạt trên 2.000 tỷ đồng/năm.

Trong năm 2026, tỉnh phấn đấu sản lượng dược liệu khoảng 32.000 tấn, giá trị ngành hàng sau chế biến trên 1.000 tỷ đồng; đồng thời tổ chức lại sản xuất, hình thành hợp tác xã, tổ hợp tác và các chuỗi liên kết.

Một cây thuốc chỉ thực sự trở thành hàng hóa dược liệu khi đi qua được cả chuỗi: giống – vùng trồng – quy trình canh tác – thu hái – sơ chế – bảo quản – chế biến – kiểm nghiệm – xây dựng thương hiệu – thị trường.

Chính sách của tỉnh đã tạo hành lang cho quá trình đó. Nghị quyết số 24/2026/NQ-HĐND ngày 11/8/2026 quy định nhiều chính sách khuyến khích, hỗ trợ phát triển dược liệu, từ sản xuất giống, trồng dược liệu trong rừng, xây dựng vùng nguyên liệu đạt GACP, cấp mã số vùng trồng đến các khâu liên quan của quá trình sản xuất. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 22/8/2026.

Đặc biệt, Lào Cai đã ban hành danh mục 53 loài dược liệu khuyến khích, hỗ trợ phát triển, gồm 8 loài quý, hiếm và 45 loài thông thường. Trong nhóm thông thường có những cây như actiso, ba kích, cà gai leo, chè dây, cỏ ngọt, cúc hoa vàng, đinh lăng, đương quy, giảo cổ lam, gừng, hà thủ ô đỏ, nghệ, trà hoa vàng, xạ đen, xuyên khung, ý dĩ…

Vì thế, việc phường Trung Tâm lựa chọn cây gì không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm hoặc giá bán nhất thời. Cây phải được lựa chọn từ cả ba yếu tố: đất đai – kỹ thuật – thị trường.

Chủ tịch Hội Đông y tỉnh Lào Cai Trần Quốc Toàn cũng nhấn mạnh tại hội nghị: phát triển dược liệu phải bắt đầu từ nhu cầu và thị trường; cần xác định rõ loại cây, quy trình sản xuất và đầu ra; trước khi nhân rộng phải xây dựng mô hình thí điểm, đánh giá hiệu quả. Đây là nguyên tắc có thể quyết định thành bại của cây dược liệu phường Trung Tâm.

Toàn cảnh hội nghị

Đặt người dân vào vị trí trung tâm của chuỗi giá trị

Nếu chỉ hình thành vùng nguyên liệu mà người dân vẫn bán nguyên liệu thô với giá thấp, thì mục tiêu phát triển dược liệu chưa đạt được. Giá trị lớn nhất phải quay trở lại với người trồng.

Bởi vậy, phường Trung Tâm cần đi theo hướng “doanh nghiệp – hợp tác xã – hộ dân – Hội Đông y – nhà khoa học – chính quyền” cùng tham gia một chuỗi, trong đó doanh nghiệp hoặc hợp tác xã đóng vai trò kết nối thị trường; người dân là chủ thể sản xuất; Hội Đông y tham gia bảo tồn tri thức, xác định giá trị cây thuốc; cơ quan chuyên môn hướng dẫn kỹ thuật, tiêu chuẩn; chính quyền kiến tạo chính sách, hạ tầng và giám sát.

Điều này phù hợp với định hướng của UBND tỉnh Lào Cai: phát triển dược liệu theo chuỗi giá trị gắn với vùng nguyên liệu tập trung, dài hạn; ưu tiên giống, hạ tầng thiết yếu, sơ chế, bảo quản, chế biến và liên kết tiêu thụ.

Từ đó, có thể hình dung một chuỗi giá trị mang thương hiệu “Dược liệu Mường Lò - Trung Tâm” trong tương lai: cây thuốc được trồng đúng vùng, đúng quy trình; mỗi vùng có nhật ký sản xuất, mã truy xuất; nguyên liệu được sơ chế tại chỗ; sản phẩm được chế biến thành trà dược liệu, dược liệu khô, tinh dầu hoặc các sản phẩm chăm sóc sức khỏe phù hợp quy định; sau đó gắn với hệ thống phân phối, du lịch và quảng bá văn hóa Mường Lò.

Khi ấy, một mét vuông đất không chỉ tạo ra một khối lượng cây thuốc, mà tạo ra một đơn vị giá trị.

Người cao tuổi không chỉ là người thụ hưởng

Đây có lẽ là chiều sâu nhân văn nhất của câu chuyện phát triển dược liệu ở phường Trung Tâm.

Lâu nay, khi nói đến người cao tuổi, xã hội thường nhấn mạnh đến chăm sóc sức khỏe, trợ giúp xã hội và phụng dưỡng. Nhưng chính sách quốc gia về người cao tuổi còn đặt ra một yêu cầu quan trọng: phát huy vai trò, kinh nghiệm và tri thức của người cao tuổi trong đời sống kinh tế - xã hội phù hợp với sức khỏe, khả năng và nguyện vọng của họ.

Luật Người cao tuổi cũng quy định người cao tuổi được tạo điều kiện làm việc phù hợp với sức khỏe, nghề nghiệp và các điều kiện khác để phát huy vai trò; đồng thời có trách nhiệm truyền đạt kinh nghiệm quý cho thế hệ sau. Đặt trong câu chuyện dược liệu Mường Lò, đây chính là “kho báu” không nên bỏ quên.

Những người cao tuổi từng biết cây nào mọc ở đâu, mùa nào thu hái, bộ phận nào của cây được sử dụng, cách phơi, sấy, bảo quản ra sao… đang sở hữu một phần tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Nếu biết tổ chức, người cao tuổi có thể trở thành những “người truyền nghề” trong cộng đồng; tham gia nhận diện cây thuốc, bảo tồn tri thức, hướng dẫn thế hệ trẻ; tham gia các tổ, nhóm sản xuất phù hợp sức khỏe; tham gia giới thiệu cây thuốc trong các hoạt động trải nghiệm văn hóa - du lịch.

Quan trọng hơn, người cao tuổi có thể từ người được chăm sóc trở thành người có đóng góp và có thu nhập phù hợp. Đó chính là phát triển bao trùm.

Các đại biểu dự hội nghị

Từ cây thuốc đến một thương hiệu của Mường Lò

Phát triển dược liệu phường Trung Tâm vì vậy không nên chỉ được nhìn dưới góc độ nông nghiệp. Mường Lò đang xây dựng hình ảnh điểm đến xanh, thân thiện, giàu bản sắc; phường Trung Tâm cũng đang đẩy mạnh các hoạt động văn hóa, du lịch cộng đồng, trong đó có Tết Xíp Xí và các hoạt động hưởng ứng Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò. Dược liệu hoàn toàn có thể trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái ấy.

Du khách đến Mường Lò không chỉ thưởng thức xòe Thái, ẩm thực, thổ cẩm, nhà sàn mà có thể trải nghiệm một không gian cây thuốc; nghe các cụ cao tuổi kể chuyện về cây thuốc truyền thống; tham quan vườn dược liệu; tìm hiểu quy trình trồng, thu hái, sơ chế; sử dụng những sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc rõ ràng và được sản xuất đúng quy định.

Khi văn hóa, nông nghiệp, y học cổ truyền và du lịch gặp nhau, cây dược liệu sẽ không còn chỉ nằm trên luống đất mà trở thành một phần của bản sắc và sinh kế.

Tất nhiên, con đường ấy phải đi từng bước chắc chắn. Hội nghị ngày 7/10 đã xác định trước mắt lựa chọn mô hình quy mô hộ dân khoảng 1.000 - 2.000 m², trồng thử nghiệm một đến hai loại cây trong danh mục được khuyến khích, sau đó đánh giá để hoàn thiện và nhân rộng.

Đó là cách làm cần thiết: không chạy theo phong trào, không phát triển nóng, không để người dân tự trồng rồi tự tìm đầu ra.

Từ một mô hình nhỏ, nếu chứng minh được hiệu quả, có hợp đồng tiêu thụ, có tiêu chuẩn, có thương hiệu và người dân có lợi nhuận, mô hình ấy mới đủ sức lan tỏa.

Đó còn là câu chuyện về một cách phát triển lấy con người làm trung tâm, lấy giá trị bản địa làm nền tảng và lấy hạnh phúc của Nhân dân làm đích đến. Mường Lò không chỉ nổi tiếng bởi những vòng xòe. Trong tương lai, nơi đây hoàn toàn có thể được biết đến bởi những vùng dược liệu xanh, những sản phẩm mang thương hiệu riêng và một sinh kế bền vững được tạo nên từ chính tài nguyên quê hương.