![]() |
| Nơi bảo tồn và lưu giữ những di sản văn hoá |
Văn hóa – cội nguồn sức mạnh cộng đồng
Trong dòng chảy phát triển và hội nhập, văn hóa luôn là nền tảng tinh thần, là căn cước làm nên bản sắc của mỗi cộng đồng dân tộc. Đối với đồng bào Mường và các dân tộc thiểu số, những nếp nhà sàn, tiếng cồng chiêng, điệu hát dân gian, trang phục truyền thống, phong tục tập quán và lễ hội không đơn thuần là những biểu hiện sinh hoạt đời thường, mà còn chứa đựng lịch sử hình thành cộng đồng, tri thức dân gian, quan niệm nhân sinh và những giá trị đạo đức được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Xã có hơn chục điểm văn hoá lưu giữ các sản vật văn hoá của đồng bào dân tộc địa phương mình. Khi phóng viên đến Thôn Von Mỏ gặp ông Đinh Vũ Điềm là Trưởng thôn ở nơi vẫn còn gìn dữ được những nhà sàn mang bản sắc của dân tộc. Ông rất vui mừng giới thiệu về những giá trị văn hoá của thôn.
Nhận thức sâu sắc ý nghĩa đó, UBND xã Yên Sơn xây dựng kế hoạch bảo tồn, sưu tầm và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Mường và các dân tộc thiểu số giai đoạn 2026–2030, với mục tiêu huy động sức mạnh toàn xã hội, khơi dậy ý thức tự hào, trách nhiệm gìn giữ di sản trong mỗi người dân.
Điểm đáng chú ý của kế hoạch là không dừng lại ở việc tổ chức các hoạt động văn nghệ hay phục dựng một số lễ hội truyền thống, mà hướng tới nhận diện đầy đủ các giá trị di sản từ tên gọi, loại hình, chủ thể, địa điểm, không gian văn hóa đến những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học. Việc lập hồ sơ lưu giữ được xác định là nhiệm vụ quan trọng, tạo cơ sở phục vụ nghiên cứu, bảo tồn lâu dài.
Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa chiến lược. Bởi nếu không có sưu tầm, nhận diện và tư liệu hóa, nhiều giá trị văn hóa có thể mai một theo thời gian, nhất là khi những người am hiểu phong tục, tập quán, nghệ nhân dân gian ngày càng cao tuổi. Bảo tồn phải bắt đầu từ việc nhận diện đúng di sản, xác định đúng chủ thể và tạo điều kiện để chính cộng đồng trở thành người gìn giữ di sản.
Từ tiếng cồng chiêng đến nếp nhà sàn – gìn giữ di sản bằng hành động cụ thể
Một trong những giá trị nổi bật trong đời sống văn hóa dân tộc Mường là nghệ thuật trình diễn dân gian. Tiếng cồng chiêng, điệu đâm đuống, hát ví, hát rang, múa sênh tiền cùng các trò chơi dân gian như ném còn, bắn nỏ... không chỉ tạo nên không khí sinh hoạt cộng đồng mà còn phản ánh đời sống lao động, tình cảm, tâm hồn và sự gắn kết giữa con người với quê hương, bản làng.
Nếu những giá trị ấy chỉ xuất hiện trong các dịp lễ hội rồi khép lại, việc bảo tồn khó có thể tạo ra sức sống bền vững. Bởi vậy, Yên Sơn xác định xây dựng và duy trì các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ là một trong những giải pháp trọng tâm.
Theo mục tiêu cụ thể, xã phấn đấu thành lập Câu lạc bộ cồng chiêng xã Yên Sơn; tăng thêm 3 thôn có câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân tộc Mường hoặc câu lạc bộ văn hóa các dân tộc. Đặc biệt, 100% trường tiểu học và THCS trên địa bàn được định hướng thành lập câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ dân tộc Mường hoặc câu lạc bộ văn hóa các dân tộc.
Đây là hướng đi có tính căn cơ, bởi trường học chính là môi trường quan trọng để hình thành nhận thức và tình yêu văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ. Khi học sinh được trực tiếp tìm hiểu, thực hành diễn xướng cồng chiêng, múa sênh tiền, hát dân ca, tham gia trò chơi dân gian và mặc trang phục truyền thống, di sản sẽ không còn là những câu chuyện xa xôi trong sách vở mà trở thành một phần sống động trong đời sống của các em.
Cùng với di sản phi vật thể, việc bảo tồn các giá trị văn hóa vật thể cũng được đặt ra bằng những chỉ tiêu rõ ràng. Xã phấn đấu có ít nhất 50% số thôn có tỷ lệ đồng bào Mường từ 50% trở lên tổ chức sưu tầm, trưng bày dụng cụ lao động sản xuất, đồ gia dụng, trang phục và đạo cụ dân tộc Mường tại nhà văn hóa thôn.
Mỗi hiện vật được sưu tầm không chỉ mang giá trị trưng bày mà còn là một câu chuyện về lịch sử lao động, sinh hoạt và quá trình thích ứng với tự nhiên của cộng đồng. Từ công cụ sản xuất, vật dụng gia đình đến trang phục truyền thống, tất cả góp phần tái hiện không gian văn hóa, giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về cuộc sống của cha ông.
Việc vận động các hộ gia đình tiếp tục lưu giữ nhà sàn truyền thống cũng có ý nghĩa đặc biệt. Nhà sàn không đơn thuần là nơi cư trú mà còn gắn với nếp sống, quan hệ gia đình, phong tục và cấu trúc cộng đồng. Giữ gìn nhà sàn chính là góp phần bảo vệ không gian văn hóa đặc trưng, tạo tiền đề hình thành những sản phẩm trải nghiệm du lịch cộng đồng có bản sắc.
![]() |
| Nghi lễ truyền thống Đình Bản Thôn |
Đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển
Phóng viên có buổi làm việc trao đổi với ông Nguyễn Bá Khuyến, Bí thư Đảng uỷ kiêm Chủ tịch HĐND xã Yên Sơn. Ông xác định bảo tồn văn hóa dân tộc Mường và các dân tộc thiểu số là nhiệm vụ lâu dài, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và Nhân dân. Trọng tâm là thành lập câu lạc bộ cồng chiêng, sưu tầm hiện vật, phục dựng diễn xướng dân gian, lưu giữ nhà sàn và truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ.
Điểm mới có ý nghĩa trong định hướng của Yên Sơn là gắn bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế – xã hội, xây dựng nông thôn mới và từng bước hình thành sản phẩm du lịch cộng đồng.
Theo kế hoạch, xã đặt mục tiêu xây dựng một trung tâm sinh hoạt cộng đồng, mô hình điểm gắn với du lịch cộng đồng, trải nghiệm, tâm linh và câu lạc bộ cồng chiêng.
Nếu được tổ chức bài bản, đây có thể trở thành không gian kết nối các giá trị văn hóa truyền thống với nhu cầu trải nghiệm của du khách. Từ kiến trúc nhà sàn, trang phục, ẩm thực, nhạc cụ, dân ca đến các hoạt động trình diễn nghệ thuật dân gian, mỗi yếu tố đều có thể trở thành một sản phẩm văn hóa đặc trưng.
Tuy nhiên, phát triển du lịch văn hóa phải đặt nguyên tắc bảo tồn lên hàng đầu. Không chạy theo số lượng khách, không thương mại hóa tùy tiện các nghi lễ, phong tục, không biến di sản thành những tiết mục trình diễn thiếu tính chân thực. Người dân phải là chủ thể sáng tạo, thực hành và hưởng lợi từ chính những giá trị văn hóa của mình.
Khi văn hóa được bảo tồn đúng hướng, lợi ích mang lại không chỉ là doanh thu du lịch. Đó còn là cơ hội tạo việc làm, tăng thu nhập, phát triển dịch vụ, khuyến khích người dân giữ gìn cảnh quan, môi trường và củng cố niềm tự hào về quê hương.
![]() |
| Mâm cơm của đồng bào xã Yên Sơn trong ngày hội |
Trao truyền di sản – trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và cộng đồng
Muốn bảo tồn văn hóa bền vững, yếu tố quyết định vẫn là con người. Trong đó, nghệ nhân dân gian, người am hiểu phong tục, tập quán và tiếng nói dân tộc giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ chính là những người nắm giữ ký ức văn hóa, có khả năng truyền dạy những giá trị mà tài liệu viết đôi khi không thể phản ánh đầy đủ.
Yên Sơn đặt mục tiêu 100% công chức văn hóa – xã hội, chủ nhiệm câu lạc bộ văn hóa dân tộc Mường, tổng phụ trách đội và bí thư đoàn các trường tiểu học, THCS được tham gia tập huấn, bồi dưỡng về phong tục, tập quán, văn hóa và tiếng nói dân tộc Mường.
Cùng với đó là tổ chức các chương trình để nghệ nhân truyền dạy văn hóa tiêu biểu cho giáo viên, học sinh; bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động văn hóa cộng đồng; khuyến khích và tạo điều kiện để các nghệ nhân trực tiếp tham gia bảo tồn, trao truyền di sản.
Trách nhiệm ấy không thể chỉ đặt lên vai ngành văn hóa. Kế hoạch đã phân công rõ vai trò của các cơ quan chuyên môn, trường học, Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị – xã hội và từng thôn. Nguồn lực thực hiện được huy động từ ngân sách nhà nước và các nguồn xã hội hóa hợp pháp, đồng thời lồng ghép với các chương trình phát triển kinh tế – xã hội và xây dựng nông thôn mới.
Đặc biệt, chuyển đổi số được xác định là một giải pháp cần thiết trong quản lý, quảng bá và bảo tồn di sản. Việc xây dựng video, clip, tin bài, chuyên trang giới thiệu văn hóa dân tộc sẽ góp phần đưa hình ảnh Yên Sơn đến gần hơn với công chúng, mở rộng không gian quảng bá từ địa phương đến phạm vi tỉnh và cả nước.
![]() |
| Đêm giao lưu văn nghệ của các đồng bào dân tộc xã Yên Sơn |
Giữ hồn cốt dân tộc trong hành trình phát triển
Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi phong tục, tập quán, bất kể còn phù hợp hay không. Yên Sơn xác định rõ yêu cầu giữ gìn, phát huy những bản sắc tốt đẹp đi đôi với xóa bỏ hủ tục, tập quán lạc hậu; xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, tiến bộ và văn minh.
Đó là sự lựa chọn cần thiết để văn hóa vừa giữ được cội nguồn, vừa thích ứng với yêu cầu của cuộc sống hiện đại.
Giai đoạn 2026–2030 sẽ là chặng đường đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt và kiên trì. Thành công của kế hoạch không chỉ được đo bằng số lượng câu lạc bộ được thành lập, số hiện vật được sưu tầm hay số chương trình giao lưu được tổ chức, mà quan trọng hơn là mức độ hiện diện của văn hóa truyền thống trong đời sống thường ngày; là việc người cao tuổi sẵn lòng truyền dạy, thanh thiếu niên tự hào thực hành và mỗi gia đình có ý thức gìn giữ di sản của dân tộc mình.
Một tiếng cồng chiêng còn ngân vang, một điệu hát dân gian được lớp trẻ tiếp nối, một nếp nhà sàn được gìn giữ, một bộ trang phục truyền thống được trân trọng mặc trong ngày hội... đều là những minh chứng cụ thể cho sức sống của văn hóa.
Với định hướng đúng đắn, mục tiêu rõ ràng và sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị cùng Nhân dân, Yên Sơn có cơ sở để biến công tác bảo tồn di sản thành một phong trào tự giác, thường xuyên và sâu rộng. Gìn giữ bản sắc văn hóa hôm nay chính là trao cho thế hệ mai sau tài sản tinh thần vô giá, đồng thời tạo nền tảng để quê hương phát triển bền vững, giàu bản sắc và ngày càng giàu đẹp.




