Sửa luật An toàn thực phẩm: Tạo “lá chắn pháp lý” cho người cao tuổi và nhóm yếu thế

Dự thảo lần này mang nhiều đổi mới: chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm, thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước. Nhưng ý nghĩa lớn nhất của đạo luật không nằm ở cải cách thể chế đơn thuần, mà ở chỗ nó đặt sức khỏe, tính mạng của Nhân dân, nhất là người cao tuổi, trẻ em và những người dễ bị tổn thương, lên trên hết, trước hết.

Vấn đề đặt ra là: cơ chế nào đủ sức bảo vệ nhóm yếu thế trước thực phẩm giả, thực phẩm kém chất lượng? Câu trả lời nằm ở ba điều kiện: trách nhiệm quản lý phải rõ ràng, hậu kiểm phải thực chất, và các quy định phải đủ cụ thể để thi hành ngay khi Luật có hiệu lực.

Cái giá của lỗ hổng quản lý

Người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, trẻ sinh non và phụ nữ mang thai là những nhóm đặc biệt nhạy cảm về sức khỏe. Với họ, sữa công thức, sản phẩm dinh dưỡng hay thực phẩm chức năng không chỉ là thực phẩm thông thường mà nhiều khi là phương tiện hỗ trợ điều trị, duy trì sự sống hằng ngày. Chính vì vậy, họ cũng là đối tượng dễ bị tổn thương nhất khi gặp hàng giả.

Quốc hội họp phiên toàn thể tại Hội trường, nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) vào sáng 24/10. Ảnh: quochoi.vn

Thực tiễn đã cho thấy điều đó. Tại phiên thảo luận tổ, đại biểu Phạm Thu Xanh (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) dẫn vụ việc gần 600 loại sữa bột giả do Công ty Rance Pharma và Hacofood Group sản xuất, tiêu thụ trên thị trường trong thời gian dài. Điều đáng lên án là các sản phẩm này nhắm thẳng vào người đái tháo đường, bệnh nhân suy thận, trẻ sinh non và phụ nữ mang thai.

Vụ việc cho thấy một lỗ hổng của cơ chế hiện hành: tự công bố sản phẩm bị lợi dụng, trong khi hậu kiểm chậm, thiếu chiều sâu, có nơi còn mang tính hình thức. Hệ quả không phân bổ đồng đều. Một hộp sữa giả với người khỏe mạnh có thể chỉ gây rối loạn tiêu hóa; với người cao tuổi mắc bệnh nền hay trẻ sơ sinh, nó có thể đe dọa trực tiếp tính mạng. Bởi vậy, sửa Luật An toàn thực phẩm lần này không chỉ là bài toán quản lý kinh tế, mà còn là yêu cầu cấp bách về đạo lý và an sinh: bảo vệ những người yếu thế nhất.

Gốc rễ của vấn đề

Vì sao hàng giả lọt lưới? Một nguyên nhân được chỉ ra từ lâu là sự phân tán trong mô hình quản lý của Luật hiện hành, sau hơn 15 năm thực thi. Cử tri ví von đó là tình trạng “một mâm cơm nhưng có tới 3 Bộ, 6 ngành cùng quản lý”. Chồng chéo chức năng không tạo thêm lớp rào chắn an toàn, mà tạo ra những “khoảng trống giáp ranh” để vi phạm lọt qua.

Phát biểu tại phiên thảo luận, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn thẳng thắn chỉ rõ: khi có quá nhiều đầu mối cùng quản lý, nguy cơ đùn đẩy trách nhiệm ở các khâu giáp ranh là khó tránh khỏi. “Khi xảy ra sự cố, người dân phải biết hỏi cơ quan nào chịu trách nhiệm. Không cơ quan nào được nói rằng ”đó không phải là việc của tôi", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Các đường dây sản xuất, kinh doanh sữa giả, thực phẩm chức năng giả quy mô lớn bị phát hiện thời gian qua đã đi qua chính những kẽ hở liên ngành ấy. Với người cao tuổi, vốn ít thông tin và hạn chế khả năng tự kiểm chứng, nếu pháp luật không chỉ rõ ai chịu trách nhiệm cuối cùng thì họ gần như không có cách nào tự bảo vệ.

Quán triệt Chỉ thị số 17-CT/TW của Ban Bí thư, dự thảo Luật xác định bước đột phá: thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương. Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan khẳng định: cấp có thẩm quyền đã quyết định Bộ Y tế là cơ quan chịu trách nhiệm quản lý nhà nước thống nhất ở Trung ương; ở địa phương là Sở Y tế, và cấp xã sẽ có cán bộ chuyên trách.

Mục tiêu của việc này không chỉ là tinh gọn bộ máy, mà là bảo đảm “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm đến cùng”. Như Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, mỗi nhiệm vụ phải giao cho một cơ quan chịu trách nhiệm chính; mỗi cơ sở sản xuất, kinh doanh chỉ chịu sự quản lý trực tiếp của một cơ quan; cơ quan đầu mối phải được trao thực quyền để khi xảy ra sự cố, người dân biết trách nhiệm thuộc về ai.

Hậu kiểm thực chất

Nếu thống nhất đầu mối giải quyết câu hỏi “ai chịu trách nhiệm”, thì chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm giải quyết câu hỏi “quản lý bằng cách nào”.

Trình bày trước Quốc hội, Tờ trình về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) ngày 24/10, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho biết dự thảo hướng tới kiểm soát nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng, từ khâu sản xuất ban đầu (trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, giết mổ) đến khi sản phẩm lưu thông trên thị trường và tới tay người tiêu dùng, trên nền tảng phân tích nguy cơ và chuyển đổi số. Việc cắt giảm thủ tục, chuyển sang hậu kiểm tự động trực tuyến sẽ giải phóng nguồn lực cho doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Người cao tuổi lựa chọn thực phẩm.

Tuy nhiên, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (Giám đốc Sở An toàn thực phẩm Thành phố Hồ Chí Minh) cảnh báo: chuyển sang hậu kiểm không có nghĩa là buông lỏng quản lý, càng không thể là “hậu kiểm trên giấy”. Tiền kiểm được nới mà hậu kiểm thiếu nguồn lực, thiếu công cụ thì hậu quả sẽ rất nặng nề đối với sức khỏe Nhân dân.

Để hậu kiểm thực sự phát huy tác dụng, các đại biểu Quốc hội đã thảo luận và đề xuất nhiều giải pháp. Trước hết, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa đồng bộ, lấy lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp làm căn cứ điều chỉnh tần suất kiểm tra. Doanh nghiệp tuân thủ tốt được giảm thủ tục; cơ sở từng vi phạm hoặc sản xuất nhóm hàng nguy cơ cao như sữa, thực phẩm chức năng, thực phẩm dành cho trẻ em và người cao tuổi sẽ bị đưa vào diện giám sát đặc biệt.

Bên cạnh đó cần siết chặt quản lý trên không gian mạng và thương mại điện tử, nơi thực phẩm giả, kém chất lượng đang tràn lan. Dự thảo luật cần quy định rõ trách nhiệm liên đới bồi thường và xử lý đối với người bán, đơn vị giao hàng và đơn vị quản lý nền tảng.

Đặc biệt là thiết lập chế tài đủ sức răn đe, để chi phí vi phạm không thấp hơn chi phí tuân thủ. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã đề nghị bổ sung hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn đối với hành vi cố ý vi phạm nghiêm trọng, để những kẻ vì lợi nhuận bất chính mà sẵn sàng đầu độc người tiêu dùng bị loại khỏi thị trường.

Cùng với đó là có quy trình ứng phó khẩn cấp rõ ràng. Với các vụ ngộ độc tập thể, nhất là tại bếp ăn trường học, khu công nghiệp, dự thảo quy định phải kích hoạt cảnh báo trên hệ thống trong vòng 2 đến 6 giờ, nhằm tận dụng “thời gian vàng” để khoanh vùng sự cố, giảm thiểu tổn hại cho nạn nhân.

Không để “vỏ” ở Luật, “ruột” ở Nghị định

Một đạo luật dù nhân văn đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống nếu phải chờ văn bản hướng dẫn. Bài học từ việc phải tạm dừng hiệu lực Nghị định số 46/2026/NĐ-CP do thiếu tính khả thi là một minh chứng. Tại phiên thảo luận tổ, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ: Quốc hội không thể thông qua một đạo luật mà “phần vỏ” nằm trong Luật, còn “phần ruột” của chính sách lại chờ nghị định, thông tư.

Hiện dự thảo còn khoảng 32/74 điều giao Chính phủ và Bộ trưởng quy định chi tiết. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu những nội dung đã rõ, đã chín, mang tính đột phá, như lộ trình áp dụng thực hành vệ sinh tốt, hệ thống quản lý tiên tiến, phương thức phân tích nguy cơ, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, phải được luật hóa ngay. Tối thiểu phải quy định rõ đối tượng áp dụng, yêu cầu cơ bản và thời hạn hoàn thành từng lộ trình, để Luật có hiệu lực là thi hành được ngay.

Yêu cầu này không chỉ là kỹ thuật lập pháp. Người cao tuổi, các bà mẹ và trẻ em không thể chờ những văn bản hướng dẫn kéo dài hàng năm trong khi nguy cơ mất an toàn thực phẩm vẫn hiện hữu mỗi ngày.