Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi: Giữ nghề sơn mài, phát huy vai trò người cao tuổi trong kinh tế bạc

Đó là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi, Giám đốc HTX Sơn mài Hạ Thái, một hội viên NCT tiêu biểu không chỉ gìn giữ di sản mà còn góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển “kinh tế bạc” và xây dựng kinh tế địa phương theo hướng bền vững.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi (bên phải) trong Ngày hội việc làm cho NCT TP Hà Nội năm 2026

Hành trình “vực dậy di sản” từ gian khó

Sinh năm 1958 trong một gia đình có truyền thống làm nghề, bà Nguyễn Thị Hồi bén duyên với sơn mài từ năm 16 tuổi. Gần 50 năm gắn bó với nghề, với sản phẩm khảm trai, tạo hình vỏ trai…, cuộc đời bà không chỉ là hành trình lao động, mà còn là chuỗi ngày “đánh đổi, vượt bão” để giữ nghề trong những giai đoạn khó khăn nhất.

Bước ngoặt lớn đến vào năm 1991, khi hợp tác xã giải thể. Nghề truyền thống đứng trước nguy cơ đứt gãy, người thợ mất việc, sản xuất đình trệ. Bà Hồi khi ấy phải trở về làm nông nghiệp, tạm gác lại niềm đam mê. Nhưng như chính bà chia sẻ, “lửa nghề chưa bao giờ tắt”. Trong những năm tháng khó khăn đó, bà vừa làm công nhân thời vụ tại các xưởng sơn mài, vừa âm thầm học hỏi, tích lũy kinh nghiệm và vốn liếng. Sự kiên trì ấy trở thành nền tảng để đến năm 2003, bà quyết định khởi nghiệp, mở xưởng sản xuất riêng.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi bên sản phẩm của mình

Không có truyền thông hỗ trợ, không có thị trường sẵn có, bà cùng chồng mang sản phẩm lên phố cổ Hà Nội để giới thiệu từng cửa hàng. Từ những chiếc bát, chiếc đĩa giản dị, dần dần sản phẩm được thị trường đón nhận, quy mô sản xuất mở rộng, mẫu mã đa dạng hơn, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.

Tinh hoa nghề truyền thống trong từng sản phẩm

Với bà Hồi, sơn mài không chỉ là nghề mưu sinh, mà là “hồn cốt văn hóa” của quê hương. Mỗi sản phẩm đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, công phu qua nhiều công đoạn. Một chiếc bình hoa đơn giản phải trải qua khoảng 12 công đoạn, những sản phẩm cầu kỳ lên đến 14-15 công đoạn, riêng tranh sơn mài có thể cần 17-20 công đoạn, kéo dài hàng tháng, thậm chí cả năm trời.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi được các cấp các ngành tặng nhiều bằng khen, giấy khen

Từ xử lý cốt gỗ, sơn nhiều lớp, đến trang trí bằng bạc, vỏ trứng… tất cả đều đòi hỏi kỹ thuật tinh xảo và sự kiên nhẫn bền bỉ. Chính sự nghiêm cẩn ấy đã tạo nên dấu ấn riêng trong từng tác phẩm của bà - những hình ảnh quen thuộc như làng quê, hoa sen, con trâu… được thể hiện sinh động, góp phần quảng bá văn hóa Việt ra thế giới.

Trong bối cảnh hội nhập, làng nghề Hạ Thái đứng trước nhiều thách thức khi số hộ theo nghề giảm mạnh. Nếu trước đây có tới 80% hộ làm nghề, nay chỉ còn chưa đến 30%. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển.

Một sản phẩm tiêu biểu của nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi

Với vai trò Chủ tịch Hội làng nghề và Giám đốc HTX, bà Hồi xác định rõ: Bảo tồn phải đi đôi với phát triển. Nghề truyền thống muốn tồn tại cần thích ứng với thị trường, đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng và từng bước ứng dụng công nghệ.

NCT - chủ thể của kinh tế bạc

Không chỉ giữ nghề, Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi còn là minh chứng sinh động cho vai trò của NCT trong nền kinh tế hiện đại, đặc biệt là “kinh tế bạc” - lĩnh vực đang ngày càng được quan tâm trong bối cảnh già hóa dân số.

Hiện nay, HTX Sơn mài Hạ Thái do bà quản lý có 25 thành viên, trực tiếp sử dụng 10 lao động tại gia đình, trong đó hơn 70% là NCT. Mới đây, bà còn chủ động tham gia và truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ về tinh thần làm việc, cống hiến suốt đời của NCT tại Ngày hội tư vấn, giới thiệu việc làm cho NCT TP Hà Nội. Những chia sẻ mộc mạc chân thành của bà tại Ngày hội thể hiện rõ tinh thần cống hiến không ngừng nghỉ của lớp NCT trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc và phát triển kinh tế bạc trong kỷ nguyên mới.

Ông Nguyễn Thế Toàn, Chủ tịch Hội NCT TP Hà Nội cho biết: Nghệ nhân Nguyễn Thị Hồi là tiêu biểu của NCT có kinh nghiệm, trí tuệ, còn sức khỏe vẫn mong muốn được tiếp tục lao động, cống hiến. Việc HTX tạo điều kiện cho NCT tham gia sản xuất không chỉ giúp họ có thêm thu nhập, mà còn duy trì sự gắn kết xã hội, nâng cao đời sống tinh thần. NCT không phải là lực lượng phụ thuộc, mà hoàn toàn có thể trở thành chủ thể tích cực của nền kinh tế. Từ đôi bàn tay khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm, họ tiếp tục tạo ra giá trị vật chất và tinh thần cho cộng đồng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh đang trở thành xu hướng, những làng nghề như Hạ Thái nếu biết tận dụng lợi thế truyền thống kết hợp với đổi mới sáng tạo sẽ có cơ hội phát triển mạnh mẽ hơn. Và chính những NCT như bà Hồi là “trụ cột” giữ nhịp, dẫn dắt quá trình chuyển đổi đó.

Tuổi cao không đồng nghĩa với dừng lại

Được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm 2020, cùng nhiều bằng khen, giấy khen tôn vinh của các cấp các ngành, nhưng với bà Hồi, phần thưởng lớn nhất chính là việc nghề truyền thống được duy trì, người lao động có việc làm, và thế hệ trẻ tiếp tục nối nghề. Thông điệp mà bà gửi gắm rất rõ ràng: “Tuổi cao là giai đoạn chín muồi của trí tuệ và kinh nghiệm. Cần lan tỏa và phát huy nguồn lực quý này”.

Bởi với bà, khi được tạo điều kiện phù hợp, NCT hoàn toàn có thể tham gia vào nhiều lĩnh vực: Sản xuất, truyền nghề, phát triển kinh tế hộ gia đình, thậm chí tham gia vào quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Đây cũng chính là một trong những hướng đi quan trọng để phát triển “kinh tế bạc” tại Việt Nam - khai thác hiệu quả tiềm năng của lực lượng NCT, biến thách thức già hóa dân số thành cơ hội phát triển.

Từ câu chuyện của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi, có thể khẳng định: Phát triển bền vững không chỉ đến từ những dự án lớn, mà còn bắt nguồn từ những mô hình nhỏ nhưng hiệu quả, gắn với cộng đồng. Những người như bà Hồi chính là “cầu nối” giữa truyền thống và hiện đại, giữa quá khứ và tương lai. Đôi bàn tay của người thợ cao tuổi ấy không chỉ tạo nên những sản phẩm sơn mài tinh xảo, mà còn tiếp tục lan tỏa những giá trị bền vững và truyền động lực cho cộng đồng.