Lễ hội đền Cửa Ông, nét đẹp văn hóa truyền thống vùng Đông Bắc

Đoàn rước Đức Ông vi hành.(Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Lễ hội đền Cửa Ông là dịp để nhân dân, du khách bày tỏ lòng thành kính, biết ơn đối với công lao to lớn của Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và anh linh các bậc tiền nhân, đồng thời ôn lại truyền thống vẻ vang, tự hào của dân tộc, nhắc nhở thế hệ sau về trách nhiệm trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, giữ gìn và phát huy giá trị Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia “Lễ hội đền Cửa Ông” cho muôn đời sau.

Lãnh đạo địa phương, dâng hương Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương trong ngày khai mạc lễ hội. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Khu di tích đền Cửa Ông mang biểu tượng của tinh thần chiến đấu chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước, biểu tượng đó được thể hiện bằng sự tôn vinh các nhân vật lịch sử - anh hùng dân tộc thời nhà Trần đã có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông xâm lược, đó là Trần Quốc Tảng, Đức Ông Hoàng Cần và các tướng lĩnh nhà Trần. Biểu tượng đó còn được thể hiện qua nghi thức đám rước Đức Ông với hàng ngàn người tham gia tại lễ hội đền Cửa Ông. Đám rước như một cuộc diễu hành thể hiện sức mạnh của cộng đồng, là sự biểu tượng hóa một cuộc tuần du, một cuộc hành quân đi đánh giặc ở vùng biên ải Tổ quốc, bảo vệ đất nước, giữ yên cuộc sống thanh bình cho nhân dân, đất nước. Không chỉ vậy, quá trình khởi dựng, tồn tại và phát triển của đền Cửa Ông là những dấu son lịch sử làm rõ hơn cho quá trình hình thành, tồn tại và phát triển của khu vực Cửa Suốt. Các thần tích, thần sắc, sắc phong cho các vị thần còn được lưu giữ tại đền Cửa Ông trở thành kho tư liệu lịch sử quý giá cho các thế hệ sau tìm hiểu về quá trình dựng nước và giữ nước của triều Trần.

Lễ rước Đức Ông Trần Quốc Tảng trên bộ và dưới biển.(Ảnh: BQL đền)

Khu di tích đền Cửa Ông mặc dù trải qua các cuộc chiến tranh và thăng trầm của lịch sử nhưng vẫn bảo lưu được nhiều pho tượng cổ có niên đại từ thế kỷ XIX. Bức Tam quan nội vào đền Mẫu (khu đền Hạ), các bức đắp giả Tam quan bên hồi đền Thượng với các đề tài trang trí tứ linh, tứ quý, đỉnh, lọ hoa, đường nét hoa văn tỷ mỉ, cầu kỳ... qua đó phản ánh hiện thực về nguồn gốc lịch sử cũng như quá trình tồn tại của Khu di tích và sự kế thừa, phát huy những tinh hoa nghệ thuật của thời đại sau đối với thời đại trước. Qua hệ thống thờ tự tại Khu di tích đền Cửa Ông thể hiện nét văn hóa truyền thống đó là tục thờ cúng tổ tiên theo truyền thuyết con rồng cháu tiên của dân tộc Việt Nam. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong việc giáo dục các thế hệ sau về truyền thống dòng máu lạc hồng, uống nước nhớ nguồn và chinh phục biển đảo của tổ tiên.

Lễ hội Đền Cửa Ông, một sản phẩm văn hóa đặc sắc mang tính chất truyền thống và quần chúng của cả một vùng đã sớm xuất hiện và phát triển ngày một phong phú và hấp dẫn, được tích hợp nhiều trầm tích văn hóa, lịch sử và có diện mạo như ngày nay và trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần của nhân dân phường Cửa Ông nói riêng và người dân trong vùng nói chung.

Lễ rước Đức Ông trên biển. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Lễ hội đền Cửa Ông thể hiện nét văn hóa truyền thống của người Việt đó là luôn tự hào và hướng về cội nguồn - vùng đất, gắn với những nhân vật lịch sử đã “hóa thần”, đạo lý “uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Những nét văn hóa đẹp, truyền thống đó đã ăn sâu vào tiềm thức của người dân và được thể hiện qua việc xây dựng, bảo tồn, phát huy giá trị khu di tích đền Cửa Ông và hoạt động tổ chức lễ hội hàng năm. Có lẽ, chính vì thế mà lễ hội đền Cửa Ông gắn với những cuộc hành hương của nhân dân trong tỉnh và du khách trên mọi miền Tổ quốc. Họ không chỉ đến trong ngày hội mà còn đến để vãn cảnh, thắp hương tưởng nhớ các vị thần, anh hùng của dân tộc.

Du khách thập phương hành hương, chiêm bái Đền Đức Ông Trần Quốc Tảng trong dịp lễ hội. (Ảnh: An Nhiên)

Lễ hội đền Cửa Ông như một bảo tàng sống động với nhiều nghi lễ, trò chơi dân gian truyền thống,… mỗi lần lễ hội là dịp để mọi người có thể tham gia sáng tạo và hưởng thụ văn hóa, cũng là dịp có thể ôn lại, thế hệ trước truyền cho thế hệ sau bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Hội thi vừa hành quân vừa nấu cơm tại Lễ hội Đền Cửa Ông. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Ngoài giá trị đặc sắc về văn hóa truyền thống, Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt đền Cửa Ông còn mang giá trị thẩm mỹ to lớn thể hiện qua nghệ thuật kiến trúc, nghệ thuật chạm khắc tượng, các bộ vì, các bức cốn, hoành phi, câu đối... Dù trải qua những thăng trầm lịch sử nhưng Khu di tích đền Cửa Ông còn bảo lưu được nhiều pho tượng cổ, mỗi pho tượng đều mang những phong cách chạm khắc riêng biệt thể hiện những tính cách, cuộc đời và số phận khác nhau nhưng lại đều có chiến công chung được người đời ghi tạc. Đây chính là giá trị nghệ thuật mang đậm tính nhân bản của Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông.

Tượng Đức Ông Trần Quốc Tảng (ngồi ở ngai giữa) cùng các vị tướng nổi tiếng nhà Trần gồm: Trần Quốc Toản, Trần Quang Triều, Hà Đặc, Phạm Ngộ, Trần Bình Trọng, Trần Thì Kiến. (Ảnh: Vũ Công Thành).

Khi tôi viết bài này giữa lúc cán bộ, viên chức người lao động của Ban Quản lý Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông đang chuẩn bị các khâu cuối cùng cho kỳ lễ hội đền Đức Ông trong dịp tháng 8 năm Ất Tỵ 2025. Theo đó Ngày 22 tháng 9 năm 2025 (tức ngày 01/8 năm Ất Tỵ) 7h00' - 7h30': Lễ trình xin mở hội Đền. Ngày 24 tháng 9 năm 2025 (tức ngày 03/8 năm Ất Tỵ): 7h00' - 8h00': Khai mạc lễ hội và dâng hương tại Đền thượng: 8h00' - 11h00': Lễ tế Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và các nhân thần tại Đền Thượng, Đền Mẫu, Đền Trung Thiên Long Mẫu. Ngày 07 tháng 10 năm 2025 (tức ngày 16/8 năm Ất Tỵ): 8h00' - 9h00': Lễ dâng hương tưởng niệm 712 năm ngày mất của Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng. Ngày 11 tháng 10 năm 2025 (tức ngày 20/8 năm Ất Tỵ): 8h00' - 9h00': Lễ dâng hương tưởng niệm 725 năm ngày mất của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, 16h30' - 17h30': Lễ rã hội. Ông Hẹn cho biết thêm, lễ hội tháng 8 thường niên mặc dù không tổ chức lễ rước và phần Hội... chỉ tập trung các nghi lễ truyền thống, tế lễ. Đây là phần chính và quan trọng nhất của Lễ hội Đền Cửa Ông....

Đội tế nữ đang tập luyện chuẩn bị cho khai hội đền Đức Ông Hưng Nhượng Đại vương Trần Quốc Tảng tháng 8 năm Ất Tỵ 2025. (Ảnh Ban Quản lý Di tích).

Trao đổi với PV ông Bùi Xuân Hẹn, Trưởng Ban Quản lý Di tích chia sẻ: Vinh dự và tự hào cho chúng tôi những người được giao quản lý di tích, để giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị của di tích đặc biệt chuẩn bị cho kỳ lễ hội tháng 8 âm lịch năm nay ngoài việc chuẩn bị cơ sở vật chất, tổ chức tập, luyện các đội tế sao đúng với nghi lễ truyền thống, Ban Quản lý đã xây dựng kế hoạch bảo vệ an ninh trật tự, đặc biệt là công tác đón tiếp nhân dân, du khách đến tham quan, chiêm bái trong dịp lễ hội.

Cụ Phạm Kim Lân, sinh năm 1938, trú tại khu 10, phường Cửa Ông, nhiều năm nay cụ vinh dự được trao trách nhiệm chủ tế trong các dịp lễ hội chia sẻ với chúng tôi: Tôi và người dân phường Cửa Ông cũng như những người dân trong vùng vô cùng tự hào mỗi năm hai lần được tế, lễ Đức Ông và những nhân vật lịch sử - anh hùng dân tộc thời nhà Trần đã có công trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông xâm lược bảo vệ đất nước.

Cụ Phạm Kim Lân, chủ tế, đọc văn trong ngày khai hội. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Lễ hội đền Cửa Ông không chỉ là một sự kiện văn hóa, tín ngưỡng mà còn là minh chứng sống động cho những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Hơn thế nữa, lễ hội còn là không gian thiêng liêng để mọi người cùng nhau cầu mong cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Chính những hoạt động này đã thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, gắn kết mọi người lại gần nhau hơn, cùng chung tay bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa quý báu mà cha ông ta đã để lại, là nguồn mạch nuôi dưỡng tâm hồn, giáo dục các thế hệ về lòng hiếu kính, biết ơn và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước.

Một số hình ảnh hoạt động trong mùa lễ hội đền Cửa Ông.

Lễ rước Đức Ông trong ngày lễ hội. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Tượng đài Hưng Nhượng Đại vương Trần Quốc Tảng tại khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt đền Cửa Ông nơi diễn ra các hoạt động văn hóa truyền thống. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Hội thi kéo co. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Toàn cảnh khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông về đêm. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích)