Làng Chài - Võng La: Nơi giữ mạch nguồn cách mạng bên bờ sông Hồng

Từ vùng đất ven sông tưởng như bình dị ấy, nhiều cơ sở cách mạng đã được gây dựng, nhiều cán bộ Trung ương được nhân dân chở che, bảo vệ an toàn, góp phần quan trọng vào sự nghiệp đấu tranh giành độc lập của dân tộc.

Làng kháng chiến giữa lòng Thủ đô

Nằm trên dải đất phù sa ven bờ Bắc sông Hồng, làng Chài xưa kia - còn gọi là “Phao Võng phường”, nghĩa là chài lưới bên sông, cùng với làng Hối Độ và làng Quản Mai là khởi nguyên của vùng đất Võng La thuộc huyện Yên Lãng, trấn Sơn Tây xưa.

Từ thời Hùng Vương thứ 18, nơi đây đã có cư dân sinh sống. Đến thế kỷ XVIII, làng Chài đổi tên thành làng Võng La. Sang thế kỷ XIX, làng Võng La thuộc tổng Võng La, huyện Yên Lãng, phủ Tam Đái; đến thời Vua Minh Mạng, phủ Tam Đái đổi là phủ Vĩnh Tường, trấn Sơn Tây; sau đó, làng thuộc tổng Hải Bối, huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên.

Hội Cựu chiến binh thôn Võng La chụp ảnh lưu niệm tại Nhà truyền thống An toàn khu Trung ương Đảng Làng Chài (Võng La), xã Thiên Lộc, Hà Nội, tháng 6-2026 Ảnh: P.T.Q

Từ năm 1946 đến năm 1965, làng Võng La lần lượt thuộc các xã Tứ Dân, Dân Chủ thuộc huyện Đông Anh, tỉnh Phúc Yên; xã Dân Chủ, Hòa Bình thuộc huyện Đông Anh, tỉnh Vĩnh Phúc; rồi xã Việt Thắng, xã Võng La thuộc huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội.

Đến nay, thực hiện Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15, của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XV về sắp xếp các đơn vị hành chính của thành phố Hà Nội năm 2025, làng Chài (Võng La) thuộc xã Thiên Lộc, thành phố Hà Nội.

Những năm 1939 - 1940, cách mạng Việt Nam bước vào thời kỳ vô cùng cam go. Nhiều cơ sở cách mạng của Đảng bị phá vỡ; nhiều đồng chí cán bộ Trung ương bị địch bắt, tù đày, giết hại.

Trước tình hình đó, sau Hội nghị Trung ương lần thứ tám tại Pác Bó, Cao Bằng tháng 5-1941, Ban Thường vụ Trung ương Đảng quyết định xây dựng An toàn khu ở các khu vực xung quanh Thủ đô Hà Nội, đồng thời cử đội công tác về Đông Anh gây dựng cơ sở.

Làng Chài bên bờ Bắc sông Hồng được lựa chọn làm địa điểm xây dựng cơ sở bí mật của Đảng. Nơi đây có lực lượng dân nghèo ven sông đông đảo, lại có phương tiện qua lại bằng đò thuận tiện, dễ kết nối với nội thành và các huyện lân cận. Đồng chí Trần Thị Sáu, cán bộ dân vận, được Trung ương Đảng cử về hoạt động bí mật, gây dựng cơ sở cách mạng tại làng Chài.

Từ sự cảm tình và ủng hộ của gia đình bà Lý Lờ (tên thật là Hoàng Thị Cốc), đồng chí Sáu đã giác ngộ cách mạng cho gia đình bà, đồng thời tiếp cận thêm nhiều quần chúng tích cực khác như Phan Hữu Xích (Phan Thanh Xuân), Nguyễn Văn Đạm (Nguyễn Văn Hạ) và Phan Tự Đạt (Hồ Ngọc Thu).

Cuối năm 1941, sau khi khảo sát các cơ sở bí mật ở một số địa phương quanh Hà Nội, đồng chí Hoàng Văn Thụ đã bàn bạc với Tổng Bí thư Trường Chinh về việc chuyển cơ quan Ban Thường vụ Trung ương Đảng sang phía Bắc sông Hồng, trước mắt đặt tại làng Võng La.

Từ tháng 7-1941 đến tháng 8-1945, các gia đình cơ sở cách mạng tại làng Chài vinh dự được đón đồng chí Trường Chinh - Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đồng chí Hoàng Quốc Việt - Thường vụ Trung ương Đảng, đồng chí Hoàng Văn Thụ, đồng chí Hà Huy Giáp và các đồng chí trong Đội công tác xây dựng An toàn khu tại Đông Anh về hoạt động.

Để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho các cuộc họp và nơi làm việc của các đồng chí Thường vụ Trung ương Đảng trong thời gian hoạt động tại làng Võng La, đồng chí Hoàng Văn Thụ thay mặt Đảng, trực tiếp kết nạp các đồng chí Phan Thanh Xuân, Nguyễn Văn Hạ và Hồ Ngọc Thu vào Đảng; đồng thời thành lập Chi bộ do đồng chí Phan Thanh Xuân làm bí thư. Đây là tiền thân của Đảng bộ xã Võng La, nay là xã Thiên Lộc, đồng thời cũng là chi bộ đảng đầu tiên của huyện Đông Anh.

Trong những năm 1941 - 1945, tại làng Võng La, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của các đồng chí trong Ban Thường vụ Trung ương Đảng, với sự mưu trí, gan dạ, dũng cảm của các đảng viên chi bộ làng Chài, cùng tình yêu mến, đùm bọc và sự hy sinh hết lòng của nhân dân địa phương, các cán bộ Trung ương Đảng đã được bảo vệ tuyệt đối an toàn, bí mật.

Từ An toàn khu làng Võng La, nhiều cuộc họp quan trọng của Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã diễn ra, kịp thời ban hành những quyết sách lớn đối với phong trào cách mạng.

Từ ngày 25 đến ngày 28-2-1943, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp dưới sự chủ trì của đồng chí Tổng Bí thư Trường Chinh, bàn về việc mở rộng Mặt trận Dân tộc thống nhất và xúc tiến chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang.

Những quan điểm, chủ trương, biện pháp tổ chức thực hiện được xác định tại Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương tháng 2-1943 đã cụ thể hóa và bổ sung Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ tám tháng 5-1941, thúc đẩy phong trào cách mạng Việt Nam tiến lên một bước mới, có tính đột phá trực tiếp: Việc chuẩn bị lực lượng toàn diện, tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền có những bước tiến vượt bậc.

Giữa năm 1943, cũng tại vùng đất này, cuộc họp Ban Thường vụ Trung ương đã thông qua Đề cương về văn hóa Việt Nam do đồng chí Trường Chinh soạn thảo và chính thức công bố.

Đề cương về văn hóa Việt Nam là bản tuyên ngôn của Đảng ta về văn hóa, đồng thời là ngọn cờ tập hợp giới văn hóa, văn nghệ sĩ, trí thức vào sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam.

Đại diện học sinh có thành tích xuất sắc năm học 2025 - 2026 trên địa bàn xã Thiên Lộc dâng hương tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Nhà truyền thống An toàn khu Trung ương Đảng Làng Chài. Ảnh: P.T.Q

An toàn khu của Trung ương Đảng cần được bảo tồn và phát huy

Giá trị lớn nhất của làng Võng La không chỉ nằm ở những dấu tích vật thể còn hiện hữu, mà sâu xa hơn, nằm ở tinh thần yêu nước, sự hy sinh lặng thầm và lòng trung thành son sắt của nhân dân đối với Đảng, với cách mạng trong những năm tháng gian khổ nhất của dân tộc.

Ghi nhận công lao của nhân dân làng Chài trong việc bảo vệ bí mật, an toàn tuyệt đối cho Ban Thường vụ Trung ương Đảng trong thời gian từ năm 1941 đến năm 1945, 12 gia đình cơ sở cách mạng tại đây đã vinh dự được Chính phủ tặng Bằng có công với nước và đồng tiền vàng vì nêu cao tinh thần yêu nước, tích cực đấu tranh chống đế quốc, bảo vệ cách mạng, góp phần xứng đáng vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Năm 1987, huyện Đông Anh phối hợp với Sở Văn hóa - Thông tin thành phố Hà Nội gắn bia di tích An toàn khu Trung ương Đảng Làng Chài (Võng La) tại triền đê sông Hồng.

Sau này, bia di tích được chuyển địa điểm, xây dựng khang trang tại khu vực đầu làng Chài với nội dung: “Làng Chài (Võng La) nơi có nhiều gia đình cơ sở cách mạng của Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam) thuộc An toàn khu. Tại đây vào tháng 2 năm 1943, Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp bàn việc mở rộng Mặt trận Dân tộc thống nhất và xúc tiến khởi nghĩa vũ trang, thông qua Đề cương văn hóa cứu quốc”.

Năm 2011, Khu di tích được xây dựng Nhà lưu niệm để trưng bày các tư liệu, hiện vật, đánh dấu chặng đường vẻ vang của Đảng bộ và nhân dân xã Võng La, nay là xã Thiên Lộc.

An toàn khu Trung ương Đảng làng Chài (Võng La) trong những năm 1941 - 1945 là biểu tượng sinh động của mối quan hệ máu thịt giữa Đảng và nhân dân.

Không có nhân dân che chở, cách mạng khó có thể tồn tại; không có sự hy sinh của nhân dân trong thời kỳ tiền khởi nghĩa, khó có thể có thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Những mái nhà từng nuôi giấu cán bộ; những bờ tre, gốc gạo, ngõ nhỏ, đường làng từng âm thầm che chở, bảo vệ các cuộc họp bí mật của các đồng chí trong Ban Thường vụ Trung ương Đảng; những câu chuyện về sự hy sinh thầm lặng và tinh thần kiên trung của người dân Làng Chài...

Tất cả là những minh chứng sống động cho chân lý “dân là gốc” của cách mạng Việt Nam. Đó là giá trị giáo dục chính trị - lịch sử sâu sắc mà không một bài giảng lý thuyết nào có thể thay thế.

Từ những giá trị lịch sử quý báu ấy, di tích làng Chài (Võng La) - An toàn khu Trung ương Đảng - cần được quan tâm bảo tồn, tôn tạo và phát huy xứng tầm với giá trị di sản văn hóa, cách mạng mà địa danh này đang mang giữ. Bởi đây không chỉ là tài sản của riêng địa phương, mà là tài sản tinh thần chung của Đảng và dân tộc.