Già hóa dân số: Thách thức và cơ hội từ kinh tế bạc

Ông Hoàng Đức Quế - Chủ tịch Hội Người cao tuổi tỉnh Lào Cai báo cáo khái quát về tình hình già hóa dân số trên địa bàn tỉnh.

Từ ứng phó già hóa đến khai thác “kinh tế bạc”

Phát biểu tại Hội nghị, ông Hoàng Đức Quế, Chủ tịch Hội NCT tỉnh, nhấn mạnh dân số vừa là nguồn lao động, vừa là chủ thể của phát triển kinh tế - xã hội. Việt Nam hiện có khoảng 102 triệu người, đứng thứ ba Đông Nam Á và thứ 15-16 thế giới. Tuy nhiên, cơ cấu dân số đang chuyển dịch nhanh, đưa nước ta vào giai đoạn già hóa, đặt ra yêu cầu mới về an sinh, y tế và phát triển. Già hóa dân số chủ yếu bắt nguồn từ tuổi thọ tăng và mức sinh giảm. Đây là quá trình tất yếu, với các nấc từ già hóa, dân số già đến siêu già, đòi hỏi sự chuẩn bị chủ động, dài hạn.

Ở Việt Nam, quá trình già hóa bắt đầu từ năm 2011. Dự kiến từ năm 2035, nước ta bước vào giai đoạn dân số già và khoảng năm 2060 trở thành xã hội siêu già. Trong khi đó, thời kỳ cơ cấu dân số vàng dự kiến kết thúc vào năm 2036. Khoảng thời gian này đặt ra yêu cầu tận dụng hiệu quả nguồn nhân lực hiện có, đồng thời chuẩn bị cho những biến đổi sâu sắc về kinh tế, xã hội trong những thập niên tới. Đây không phải vấn đề riêng của Việt Nam mà đã trở thành xu hướng toàn cầu, với tốc độ chuyển đổi khác nhau giữa các quốc gia. Thụy Điển mất khoảng 85 năm, Canada 65 năm, Tây Ban Nha 45 năm, Trung Quốc 26 năm, trong khi Việt Nam được đánh giá có tốc độ già hóa nhanh, với thời gian chuyển đổi dưới 25 năm.

Theo số liệu được thông tin tại Hội nghị, năm 2026 cả nước có gần 17 triệu NCT; tuổi thọ trung bình trên 74,5 tuổi. Trong đó, 64% sống ở nông thôn, 13% thuộc hộ nghèo và 57% chưa có lương hưu hoặc trợ cấp xã hội. Đáng chú ý, 50,4% NCT từ 60-64 tuổi vẫn lao động tạo thu nhập, cho thấy đây không chỉ là nhóm cần chăm lo mà còn là nguồn nhân lực đáng kể. Tuy nhiên, 35,73% NCT mắc ít nhất ba bệnh không lây nhiễm, tạo thêm áp lực đối với y tế, an sinh và các dịch vụ chăm sóc dài hạn. Già hóa không chỉ đặt ra thách thức về an sinh, y tế mà còn mở ra thị trường và nguồn lực mới - “kinh tế bạc”.

Đây là hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của NCT, đồng thời tạo điều kiện để họ tiếp tục lao động, khởi nghiệp, sản xuất, kinh doanh và đóng góp cho cộng đồng. Từ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, bảo hiểm đến du lịch, nghỉ dưỡng, dinh dưỡng, công nghệ Agetech…, lĩnh vực này đang mở rộng cùng với nhu cầu của nhóm dân số cao tuổi. Kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan cho thấy, khi chính sách chuyển từ coi NCT chỉ là đối tượng thụ hưởng sang nhìn nhận họ như một nguồn lực, già hóa có thể trở thành động lực phát triển mới.

Chủ động thích ứng, nâng chất lượng chăm sóc NCT

Nói về định hướng tuyên truyền trên địa bàn tỉnh, bà Đoàn Thị Thanh Tâm, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Lào Cai, cho rằng già hóa là xu hướng tất yếu, phản ánh những tiến bộ về y tế, chất lượng cuộc sống và tuổi thọ. Vì vậy, cần thay đổi cách nhìn, coi NCT là nguồn lực, là vốn kinh nghiệm quý của gia đình và xã hội, thay vì chỉ nhìn ở góc độ cần chăm lo, hỗ trợ.

Quang cảnh Hội nghị

Với đặc thù miền núi, đa dân tộc, một bộ phận NCT vùng sâu, vùng xa, biên giới còn khó khăn, công tác tuyên truyền cần sát thực tế, dễ hiểu, phù hợp từng cộng đồng. Nội dung truyền thông cũng cần chuyển từ ứng phó sang chủ động chuẩn bị cho tuổi già, gắn với chăm sóc sức khỏe, an sinh, bảo hiểm và phát huy vai trò NCT. Bên cạnh báo chí, mạng xã hội, cần phát huy tiếng dân tộc, vai trò người có uy tín; lan tỏa những mô hình sống khỏe, làm kinh tế, giữ gìn văn hóa, góp sức xây dựng cộng đồng.

Ông Nguyễn Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Y tế Lào Cai, cho biết già hóa dân số diễn ra nhanh, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe NCT ngày càng lớn. Số NCT từ 60 tuổi trở lên tăng từ 88.170 người năm 2009 lên 205.516 người tháng 6/2026, trong đó 29.151 người từ 80 tuổi trở lên; 44,8% là đồng bào dân tộc thiểu số, 54% chưa có lương hưu, BHXH hoặc trợ cấp hằng tháng. Thời gian tới, tỉnh củng cố y tế cơ sở, phát triển nhân lực lão khoa, từng bước hình thành khoa, bệnh viện lão khoa; triển khai chăm sóc ban ngày theo hướng “sáng đưa đi, tối đón về”, mở rộng chăm sóc tại nhà, hồ sơ sức khỏe điện tử và khám, chữa bệnh từ xa, phù hợp vùng cao, biên giới.

Ông Nguyễn Trung Hiếu, Phó Giám đốc Sở Y tế Lào Cai

Bà Hoàng Thị Hồng Hạnh, Chủ tịch Hội NCT phường Nghĩa Lộ cho rằng nâng cao nhận thức về già hóa dân số trước hết phải giúp NCT thay đổi cách nhìn về tuổi già: tuổi cao không đồng nghĩa với hết vai trò đóng góp. Mỗi người cần chủ động chăm sóc sức khỏe, duy trì đời sống tinh thần, tham gia các hoạt động phù hợp, phát huy kinh nghiệm, uy tín trong gia đình và cộng đồng. Với tỷ lệ 97% NCT tham gia Hội, đây là lực lượng quan trọng trong tuyên truyền, vận động tại cơ sở. Cùng với chăm lo đời sống, cần tạo môi trường để NCT tiếp tục cống hiến, giữ gìn văn hóa, sống khỏe, sống vui và có ích.

Phát biểu kết luận Hội nghị, ông Hoàng Đức Quế đề nghị tiếp tục đổi mới tuyên truyền, nâng cao nhận thức và chủ động chuẩn bị các điều kiện thích ứng với già hóa dân số. Trong đó, chăm sóc sức khỏe, bảo đảm an sinh cần đi cùng tạo môi trường để NCT phát huy kinh nghiệm, tri thức, uy tín và khả năng đóng góp. Già hóa là xu hướng tất yếu, nhưng cũng mở ra cơ hội phát triển nếu được nhìn nhận đúng và chuẩn bị từ sớm. Khi NCT được chăm lo tốt, có điều kiện sống khỏe, sống có ích, “kinh tế bạc” sẽ trở thành nguồn lực góp phần thúc đẩy phát triển gia đình, cộng đồng và xã hội.