Già hóa dân số nhanh: Bài toán mới và động lực phát triển mới cho Việt Nam

Đây là một bài toán mới, nhưng cũng mở ra những động lực mới cho phát triển đất nước. Cách Việt Nam nhìn nhận và hành động hôm nay sẽ quyết định liệu già hóa chỉ là một thách thức cần ứng phó, hay có thể trở thành một động lực cho đổi mới và phát triển trong nhiều thập niên tới.

Già hóa nhanh, thời gian chuẩn bị không còn nhiều

Việt Nam bắt đầu quá trình già hóa từ năm 2011 và dự kiến chỉ sau 23 năm, đến năm 2034, sẽ bước vào giai đoạn dân số già, khi tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên đạt 14%; chỉ 16 năm sau, năm 2050, tỷ lệ này dự kiến vượt 21%, đưa Việt Nam vào thời kỳ dân số siêu già. Dự báo đến năm 2045, cứ bốn người dân sẽ có một NCT (60+). Với tốc độ già hóa rất nhanh trong khi mức thu nhập chưa cao, già hóa không chỉ là bài toán dân số, mà là bài toán về mô hình phát triển.

Bà Trần Bích Thủy.

Những bài toán mới

Già hóa trước hết đặt ra bài toán về nguồn nhân lực và tăng trưởng. Khi lợi thế về quy mô lực lượng lao động dần thu hẹp, Việt Nam sẽ phải dựa nhiều hơn vào năng suất, khoa học - công nghệ, tự động hóa và chất lượng nguồn nhân lực. Học tập suốt đời, đào tạo lại và xây dựng thị trường lao động phù hợp với nhiều nhóm tuổi sẽ ngày càng quan trọng. Đồng thời, cần tạo cơ hội để những NCT còn sức khỏe, năng lực và mong muốn tiếp tục làm việc được đóng góp. Kinh nghiệm, tri thức và vốn xã hội của NCT là nguồn lực quý giá cho phát triển cần được phát huy.

Già hóa cũng đặt ra yêu cầu đổi mới hệ thống an sinh xã hội. Khi con người sống lâu hơn, thời gian cần bảo đảm thu nhập và chăm sóc cũng dài hơn. Mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, tăng cường an ninh tài chính tuổi già và bảo đảm khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu sẽ trở thành yêu cầu cấp thiết, đồng thời phải tính đến tính bền vững lâu dài của hệ thống.

Một khoảng trống lớn khác là chăm sóc dài hạn. Gia đình vẫn là nền tảng chăm sóc NCT ở Việt Nam, nhưng quy mô gia đình nhỏ hơn, di cư, đô thị hóa và sự thay đổi vai trò của phụ nữ đang làm suy giảm khả năng đáp ứng của mô hình truyền thống. Nhu cầu chăm sóc đối với NCT suy giảm chức năng, có bệnh mạn tính hay sa sút trí tuệ sẽ ngày càng tăng. Việt Nam cần phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn với sự tham gia của Nhà nước, gia đình, cộng đồng và khu vực tư nhân, trong đó chăm sóc tại nhà và dựa vào cộng đồng là trụ cột chính quan trọng.

Già hóa đồng thời đòi hỏi một hệ thống y tế phù hợp với xã hội trường thọ. Cần chuyển mạnh hơn trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh, từ bệnh viện về cộng đồng, từ xử lý bệnh cấp tính sang quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng và duy trì khả năng sống độc lập. Mục tiêu cuối cùng không chỉ kéo dài tuổi thọ, mà kéo dài những năm sống khỏe mạnh và có chất lượng.

Và còn một bài toán ít được nhìn nhận đầy đủ: Quan hệ giữa các thế hệ. Khác biệt về công nghệ, việc làm, lối sống và giá trị có thể tạo khoảng cách giữa người trẻ và NCT. Nhưng già hóa cũng là cơ hội để các thế hệ bổ trợ cho nhau, dựa trên thế mạnh của nhau. Một xã hội già hóa thành công không phải xã hội chỉ chăm lo cho NCT, mà là xã hội nơi mọi thế hệ đều có cơ hội đóng góp và được tôn trọng.

Từ bài toán già hóa đến động lực phát triển mới

Già hóa dân số không chỉ là thách thức cần giải quyết. Nếu nhìn nhận đúng, đây còn có thể trở thành động lực thúc đẩy Việt Nam đổi mới mô hình phát triển.

Trước hết, già hóa tạo động lực hoàn thiện thể chế và thiết kế lại các hệ thống theo cách tiếp cận vòng đời. Khi con người sống lâu hơn, các chính sách về việc làm, an sinh, y tế, chăm sóc, nhà ở, giao thông, giáo dục và chuyển đổi số cũng cần được nhìn lại. Đây chính là tinh thần của chủ đề Ngày Quốc tế NCT năm 2026 của Liên Hợp Quốc: “Kỷ nguyên trường thọ: Thiết kế lại hệ thống cho cuộc sống dài lâu”.

Già hóa cũng mở ra cơ hội phát triển kinh tế bạc. Hàng chục triệu NCT trong tương lai sẽ là người tiêu dùng, người lao động, người sản xuất và người đóng góp cho gia đình, cộng đồng và nền kinh tế. Nhu cầu về chăm sóc sức khỏe, chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng, công nghệ hỗ trợ, nhà ở, du lịch, giáo dục, tài chính, bảo hiểm và các dịch vụ phù hợp với NCT sẽ tạo ra thị trường, ngành nghề và việc làm mới. Nếu được định hướng đúng, kinh tế bạc có thể vừa đáp ứng tốt hơn nhu cầu của NCT, vừa trở thành một động lực tăng trưởng mới.

Nhưng sâu xa hơn, già hóa là cơ hội để xây dựng một xã hội nhân ái và văn minh hơn. Cách một xã hội đối xử với NCT phản ánh cách xã hội ấy nhìn nhận giá trị của con người. Khi các thế hệ có cơ hội hiểu nhau, hỗ trợ nhau và cùng đóng góp, già hóa không chỉ làm cho xã hội “nhiều tuổi hơn”, mà có thể làm cho xã hội nhân ái và văn minh hơn.

Chủ động thiết kế tương lai

Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt nhân khẩu học. Khoảng thời gian còn lại của cơ cấu dân số vàng, dự báo kết thúc vào năm 2036, cần được tận dụng để vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa chuẩn bị cho một xã hội già và siêu già.

Đã đến lúc chuyển từ tư duy “chăm sóc người cao tuổi” sang “phát huy người cao tuổi như chủ thể và nguồn lực phát triển”; từ “ứng phó” sang “chủ động phát triển cùng già hóa”. Với tư duy và hành động đúng, Việt Nam có thể biến những thay đổi về cơ cấu dân số do già hóa thành động lực phát triển mới, đồng thời xây dựng một xã hội bao trùm, nhân văn và thịnh vượng hơn cho tất cả mọi người.