Đời sống 21/06/2026 13:21
Theo Cục Báo chí - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thực hiện sắp xếp, tinh gọn, nhất là việc sáp nhập báo, đài địa phương trên toàn quốc theo Nghị quyết số 18/NQ-TW, đến cuối năm 2025, cả nước còn 778 cơ quan báo in, báo điện tử, báo nói, báo hình (sau đây gọi chung là báo chí). Nhưng đến cuối tháng 6/2026, con số ấy giảm dần và còn tiếp tục giảm, như TP Hồ Chí Minh có 11 cơ quan báo chí thì 8 phải giải thể, chỉ còn 3 hoạt động. Trong khi đó, Việt Nam đã cấp phép cho gần 1.000 trang mạng, trong đó có 20 trang mạng với số người dùng tương đương hoặc cao hơn các nền tảng lớn như Facebook, TikTok. Theo một khảo sát gần đây, người Việt Nam trung bình dành khoảng 2,12 giờ mỗi ngày để truy cập MXH, trong đó cập nhật tin tức chiếm 71,7%, nhiều nhất là dành cho Facebook, khoảng 3,5 giờ mỗi ngày.
Trước tình trạng báo chí đang chịu sức ép cạnh tranh mạnh mẽ của các nền tảng số cả về tốc độ thông tin lẫn khai thác nguồn lực, MXH lấy thông tin từ báo chí để hút quảng cáo nhưng lại không trả tiền bản quyền cho cơ quan báo chí, vấn đề giành độc giả và nguồn thu quảng cáo đặt ra nhiều thách thức đối với các cơ quan báo chí.
 |
| Phóng viên tác nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long. |
Trong số người dùng điện thoại cầm tay ở Việt Nam, hiện có trên 84% người sử dụng Smartphone, bởi từ giữa thập niên 2010, MXH bắt đầu phát triển vượt bậc nhờ Internet 4G, 5G ngày càng phổ cập, dẫn đến sự thay đổi rất nhanh của báo chí. Trước đây muốn viết điều gì, chỉ có cây bút và trang giấy, nhưng rồi máy tính xuất hiện, là phương triện không thể thiếu, thậm chí chỉ đọc thành tiếng là màn hình hiện chữ. Ngày trước, muốn có một tấm ảnh hay đoạn phim phải tráng rửa trong buồng tối, nay thì bất cứ ai có Smartphone, máy ảnh, máy quay phim kỹ thuật số đều có thể “tác nghiệp” rồi chỉ “bấm nút”, ảnh hay phim trong tích tắc sẽ được chuyển đến bất cứ đâu trên thế giới. Ngày trước, độc giả, khán, thính giả (xin gọi chung là độc giả) ngoài báo giấy, radio, tivi không còn phương tiện nào khác để cập nhật thông tin, nay thì điện thoại thông minh “làm tròn” ba chức năng đọc, nghe, nhìn. Đặc biệt, qua Internet, độc giả có thể cập nhật tin tức với thời gian thực. Vì thế tin tức trên báo giấy trở nên chậm chạp, ngay cả với nhật báo phát hành buổi chiều. Do đó lượng người đọc báo giấy ngày càng giảm sút. Theo một khảo sát, hiện nay trên thế giới, lượng người đọc báo giấy không quá 40%, chủ yếu là NCT, ở Việt Nam, con số ấy còn thấp hơn. Ngay cả đài truyền hình hay đài phát thanh chính thống, lượng khán, thính giả cũng không cao, nhất là ở thành thị.
Nguyên do chính của tình trạng ấy là do MXH không ngừng phát triển với nội dung luôn được sáng tạo, thiết thực với đời sống thường nhật, đặc biệt là mảng giải trí.
Trong các cuộc hội thảo hay diễn đàn và qua bài viết đăng trên các báo, trên MXH, nhiều học giả, chuyên gia truyền thông, doanh nhân và nhà báo giàu kinh nghiệm cho rằng, để lấy lại vị thế trước sự bùng nổ không gian số đã làm thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng cùng các thuật toán của MXH gợi ý cho độc giả xem, nghe, đọc theo nhu cầu, các cơ quan báo chí chính thống càng phải nâng cao tính xác thực, khách quan từ tin nhanh đến bình luận, và nếu cần, phải có trách nhiệm giải trình. Báo chí chính thống không thể thắng MXH bằng tốc độ, do đó phải đi đến cùng sự thật, phải là nơi để độc giả kiểm chứng thông tin thật, giả.
Hiện nay, một tổ chức nhỏ hay thậm chí một cá nhân trên MXH cũng có thể thu hút lượng người theo dõi nhiều hơn cả một đài truyền hình, đài phát thanh hay một tòa soạn báo. Vì thế, các cơ quan báo chí chính thống phải hiểu được độc giả, biết họ thích gì để cung ứng, phải biết độc giả thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin như thế nào thì mới có cách tiếp cận phù hợp.
Các cơ quan báo chí phải chủ động mở rộng mạng lưới, tận dụng chính nền tảng MXH để tiếp cận công chúng sâu hơn, đặc biệt là thế hệ trẻ; phải trở thành trung tâm kết nối, tương tác với các diễn đàn mở để lấp đầy khoảng cách thông tin.
 |
| Phóng viên tác nghiệp tại Đai hội XIV của Đảng. |
Vì không còn giới hạn trong báo in, truyền hình hay báo điện tử, các cơ quan báo chí phải chủ động kết hợp giữa ấn phẩm in và sản phẩm số; phải hiện diện trên các nền tảng như Facebook, YouTube, TikTok, từ xây dựng app, web, MXH. Đó là mối quan hệ "cộng sinh" nhằm tiếp cận những người ngày càng có xu hướng cập nhật thông tin qua MXH.
Báo cáo mới đây của Hội đồng An ninh mạng Thế giới (GCS) cho thấy, hơn 60% nội dung lan truyền trên Internet hiện nay có yếu tố sai lệch, làm gia tăng nguy cơ khủng hoảng thông tin ở quy mô toàn cầu.
Để hạn chế tối đa tình trạng ấy, Nhà nước Việt Nam đã hỗ trợ cơ quan báo chí chính thống bằng cách tiếp tục hoàn thiện thể chế để xử lý thông tin sai sự thật từ MXH và hỗ trợ báo chí chính thống. Rất kịp thời, Chính phủ vừa ban hành Nghị định 174/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 1/7) quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Nghị định này quy định hành vi lợi dụng MXH để cung cấp, chia sẻ tác phẩm báo chí mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có thể bị phạt từ 20-30 triệu đồng, buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm; việc phát tán tin giả trên MXH, việc người nổi tiếng trên mạng (Influencer) hoặc những người bình thường đăng tin xuyên tạc, sai sự thật, xâm phạm đời tư cá nhân có thể bị phạt tới 50 triệu đồng. Người dùng MXH sao chép báo chí dù “ghi nguồn”, fanpage cắt logo, xóa nguồn gốc bài viết và chèn nhận diện riêng là vi phạm quyền sở hữu nội dung, tức vi phạm pháp luật.
Nhiều nước trên thế giới từ lâu đã phạt rất nặng các MXH nếu không sàng lọc, để lọt thông tin bịa đặt ảnh hưởng xấu đến tổ chức, cá nhân. Đã đến lúc Việt Nam cũng phải xử lý như vậy để ngăn chặn tin giả, tin độc hại.
Các cơ quan báo chí đang gặp thách thức về nguồn thu bởi phụ thuộc quảng cáo mà nguồn này đang suy giảm mạnh.
Theo báo cáo của Hiệp hội Báo chí và Nhà xuất bản Thế giới (WAN - IFRA), năm 2024, 2025, bình quân trên thế giới, tỷ trọng doanh thu của báo in đã giảm dưới 50%, ở Việt Nam, con số này còn thấp hơn nhiều.
Nguyên nhân chính là ngày nay có rất nhiều phương tiện để quảng cáo, nhất là qua Internet; nhiều MXH với không ít chiêu trò, kể cả khai thác triệt để tin nóng từ báo chí chính thống để câu like, share mà không tốn phí để thu hút quảng cáo với giá thấp hơn so với báo chí chính thống; nhiều doanh nghiệp dịch chuyển ngân sách sang các nền tảng MXH - những nơi tạo ra kênh thông tin có giá trị, nhân vật có tầm ảnh hưởng.
Điều đó càng làm cho việc cạnh tranh về doanh thu quảng cáo giữa báo chí chính thống với MXH ngày càng gay gắt.
Xác nhận lĩnh vực báo chí không chỉ là thị trường mà là một ngành kinh tế, các cơ quan báo chí nước ta cần chuyển trọng tâm từ bán quảng cáo sang kinh doanh bằng cách chuyển đổi mô hình: Chuyển dịch từ việc sống nhờ vào quảng cáo truyền thống sang các giải pháp truyền thông tích hợp và hợp tác chiến lược với doanh nghiệp. Các nhà báo không chỉ phải tinh thông nghề nghiệp mà còn cần thêm kỹ năng kinh doanh báo chí.
Theo đa số độc giả trung thành với báo chí chính thống, doanh nghiệp sẵn sàng chi tiền nếu kênh thông tin nào đó tạo ra giá trị cao đối với xã hội. Trong bối cảnh số hóa nền kinh tế, cung cấp giải pháp marketing và xây dựng thương hiệu cho doanh nghiệp thành kênh bán sản phẩm uy tín tới đúng người tiêu dùng là rất quan trọng đối với báo chí chính thống.
Đặc biệt, để gia tăng quảng cáo, các cơ quan báo chí phải sản xuất nội dung số trả phí, tạo dịch vụ truyền thông chiến lược, cung cấp dữ liệu phân tích cho doanh nghiệp, tổ chức, xây dựng cộng đồng độc giả trung thành và liên kết chặt chẽ với hành trình khách hàng; tổ chức sự kiện, diễn đàn, thương mại điện tử gắn với thương hiệu báo chí; áp dụng kinh tế fanbase (kinh tế người hâm mộ là mô hình khai thác giá trị dựa trên sự gắn kết cảm xúc).
Một số mô hình tạo nguồn thu mới cho báo chí cũng được một số cơ quan báo chí thử nghiệm, đó là thu phí độc giả, tức “cá nhân hóa” người đọc. Dịch vụ này đòi hỏi nội dung bài viết và hình ảnh phải độc đáo, phân tích chuyên sâu, nếu không độc giả sẽ mãi xem, nghe, đọc miễn phí theo thói quen.
Thay vì loay hoay “bán quảng cáo”, các cơ quan báo chí phải quan tâm đặc biệt đến chất lượng bài vở, hình ảnh, tất cả phải là nguồn khả tín, mang lại giá trị mà người ta phải tìm đến. Đó cũng là cách quan trọng để tăng nguồn thu, vì càng đông độc giả càng có nguồn thu dồi dào.
Như vậy, phát triển kinh tế báo chí, truyền thông trong bối cảnh kinh tế số không chỉ là yêu cầu về tài chính mà còn liên quan đến đổi mới nội dung, công nghệ, quản trị, nguồn nhân lực và thể chế.
Tóm lại, báo chí chính thống cần tạo nên 4 trụ cột: Chất lượng nội dung là cốt lõi, đổi mới công nghệ và chuyển đổi số toàn diện, đa dạng hóa mô hình kinh doanh bền vững, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực giỏi nghề.
