Bước leo thang nguy hiểm ở Trung Đông

Trên mạng xã hội cá nhân, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố nước này vừa hoàn tất các cuộc không kích nhằm vào ba cơ sở hạt nhân của Iran gồm Fordow, Natanz và Esfahan, đồng thời cảnh báo Mỹ sẽ "tiếp tục tấn công nếu hòa bình không đến nhanh chóng". Nhà lãnh đạo Mỹ cho biết không quân nước này đã sử dụng tên lửa hành trình Tomahawk và siêu bom phá boongke GBU-57 nhằm vào các địa điểm hạt nhân trọng yếu để ngăn chặn năng lực phát triển vũ khí hạt nhân của Tehran. Cộng đồng quốc tế bàng hoàng trước diễn biến này, nhất là khi Mỹ và Iran vẫn đang tiến hành cuộc đàm phán hạt nhân với 5 vòng gián tiếp tính từ tháng 4 tới nay.

Khói bốc lên sau một vụ tấn công tại Tehran, Iran

Có nhiều nguyên nhân lí giải cho bước đi phiêu lưu ngày 22/6 của Washington. Thứ nhất, tham vọng hạt nhân của Tehran dường như đã tới ngưỡng báo động đối với Mỹ. Các báo cáo mới nhất của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA) cho thấy, Iran đang tăng sản lượng urani làm giàu 60% tại cơ sở ngầm Fordow lên mức đủ để chế tạo nhiều đầu đạn hạt nhân trong một thời gian ngắn. Điều đó khiến Mỹ và Israel lo ngại rằng Iran đang tiến rất gần đến khả năng sở hữu vũ khí hạt nhân. Fordow nằm sâu trong lòng núi, rất kiên cố và khó bị phá hủy bằng các cuộc không kích thông thường; Mỹ là quốc gia duy nhất sở hữu bom xuyên ngầm GBU-57 đủ mạnh để tấn công mục tiêu này.

Thứ hai là sức ép từ phía đồng minh Israel. Từ ngày 13/6, Tel Aviv đã mở hàng loạt cuộc tấn công quy mô lớn trên khắp Iran. Tuy nhiên, tình báo Mỹ đánh giá các đòn không kích này chỉ khiến chương trình hạt nhân của Iran chậm lại khoảng 6 tháng, thay vì 2-3 năm như Tel Aviv tuyên bố. Israel bày tỏ lo ngại "quãng nghỉ 2 tuần" như Tổng thống Trump đề xuất để Iran đồng ý tháo dỡ các thành tố quan trọng trong chương trình hạt nhân là quá lâu, đồng thời hối thúc Washington nhanh chóng hành động.

Thứ ba, Mỹ muốn gia tăng áp lực buộc Iran phải chấp nhận xuống thang và kí thỏa thuận hạt nhân theo các điều kiện từ phía Washington. Cuộc không kích diễn ra trong bối cảnh đàm phán ngoại giao đang rơi vào bế tắc. Thực tế này khiến Tổng thống Trump tin rằng một hành động can thiệp quân sự, mang theo thông điệp cứng rắn từ Washington, là điều cần thiết để buộc Iran phải nhượng bộ. Và cuối cùng, tình báo Mỹ đánh giá Iran ít có khả năng đáp trả quy mô lớn vào thời điểm này do tiềm lực quân sự đã tiêu hao đáng kể sau thời gian giao tranh trực tiếp với Israel.

Chiến sự leo thang. Giới phân tích quốc tế lập tức cảnh báo những hệ quả nghiêm trọng đối với Trung Đông và thế giới nói chung. Từ phía Iran, nước này có thể sẽ sử dụng mọi biện pháp để bảo vệ chủ quyền quốc gia và lợi ích của mình. Xung đột có thể lan rộng ra toàn bộ khu vực, kéo theo nhiều quốc gia vào vòng xoáy bạo lực. Nếu căng thẳng kéo dài, tình hình nhân đạo tại Iran và các nước lân cận sẽ trở nên tồi tệ hơn, với nguy cơ thiếu lương thực, nước sạch và thuốc men, cùng với số lượng lớn người tị nạn.

Việc Mỹ trực tiếp tham chiến và tấn công Iran, một quốc gia thành viên Liên hợp quốc, giữa lúc hai bên đang đàm phán ngoại giao và Hội đồng Bảo an không có bất kì nghị quyết chấp thuận nào, khiến cộng đồng quốc tế lo ngại sâu sắc. Tổng Thư kí LHQ Antonio Guterres ngày 22/6 đã lên án cuộc tấn công của Mỹ là hành động "leo thang nguy hiểm" tại một khu vực mà các cuộc giao tranh và xung đột dai dẳng vốn đã là "mối đe dọa trực tiếp đối với hòa bình và an ninh quốc tế". Hành động quân sự của Tổng thống Trump cũng gây chia rẽ trong chính giới Mỹ.

Rõ ràng, việc Mỹ đơn phương tấn công Iran không chỉ là hành động quân sự đơn thuần, mà có thể sẽ kéo theo chuỗi phản ứng liên hoàn, châm ngòi cho khủng hoảng toàn diện, đẩy xung đột lan rộng và đe dọa hòa bình - an ninh quốc tế. Trong bối cảnh thế giới hiện nay, việc giải quyết các mâu thuẫn bằng vũ lực và hành động phiêu lưu quân sự chắc chắn không phải là giải pháp phù hợp và càng không giúp giải quyết "hợp tình-hợp lí" các căng thẳng…