Hội nghị thượng đỉnh - Phép thử sự đoàn kết của NATO

Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết nước này đặt mục tiêu đạt mức chi tiêu quốc phòng tương đương 3,5% GDP vào năm 2029, sớm hơn nhiều năm so với lộ trình đã thống nhất. Ông cho rằng động thái này sẽ giúp NATO mang tính châu Âu hơn và giảm phụ thuộc xuyên Đại Tây Dương theo một chiều.

Trong bản phân tích trước hội nghị, Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Đức cho rằng, quá trình chuyển đổi của NATO không chỉ đơn thuần là tái cân bằng đóng góp tài chính.

Quang cảnh Hội nghị các nhà lãnh đạo nghị viện NATO tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 29/6/2026. Ảnh: TTXVN

Theo tổ chức nghiên cứu này, mục tiêu 5% thực tế đã khép lại cuộc tranh luận lâu nay về việc chia sẻ gánh nặng công bằng. Cuộc tranh luận mới hiện nay hoàn toàn khác: Mỹ đang thu hẹp hiện diện quân sự tại châu Âu và châu Âu phải quyết định sẽ phản ứng như thế nào và với tốc độ ra sao.

Ông Stephen Wertheim, nghiên cứu viên cao cấp của Chương trình American Statecraft thuộc Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế cho rằng, việc Mỹ chuyển sang để châu Âu tự dẫn dắt hoạt động phòng thủ là xu hướng sẽ kéo dài kể cả sau khi ông Trump hết nhiệm kỳ. Ông nói: “Trong từ điển chính sách của Mỹ, “chuyển giao gánh nặng” đã thay thế “chia sẻ gánh nặng”.

Theo ông Wertheim, điều Bộ Chiến tranh Mỹ mong muốn là tiến tới NATO 3.0, tức một liên minh tập trung răn đe các cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ châu Âu, trong đó các nước châu Âu giữ vai trò chủ đạo về phòng thủ thông thường, còn Mỹ tiếp tục duy trì ô bảo trợ hạt nhân.

Thách thức là nền tảng công nghiệp quốc phòng và cơ cấu quân sự của châu Âu vốn được xây dựng để bổ trợ sức mạnh của Mỹ chứ không phải thay thế Mỹ. Liệu quá trình chuyển đổi có thể diễn ra một cách có trật tự mà không làm gián đoạn sự gắn kết trong hoạt động của liên minh này hay không vẫn là câu hỏi chưa có lời giải.

Ông Antonio Missiroli, cố vấn cao cấp của Viện Nghiên cứu Chính trị Quốc tế Italy cho rằng, từ lâu Mỹ đã đóng vai trò “quân bình” về chính trị trong NATO, giúp điều hòa các ưu tiên và lập trường khác biệt giữa các nước châu Âu. Ông cảnh báo khi vai trò này suy giảm, châu Âu có nguy cơ mất đi Mỹ - một quốc gia có vai trò dẫn dắt được toàn bộ các đồng minh công nhận, từ đó có thể làm suy yếu sự gắn kết nội bộ và khiến quá trình ra quyết định tập thể trở nên phức tạp hơn.

Đối với nhiều đồng minh châu Âu, Nga vẫn là mối quan ngại an ninh hàng đầu; trong khi với Thổ Nhĩ Kỳ và các thành viên ở sườn phía Nam, những thách thức từ Trung Đông và Địa Trung Hải cũng cấp bách không kém.

Trong bối cảnh đó, Tổng Thư ký NATO Mark Rutte đã tìm cách duy trì quan hệ làm việc mang tính xây dựng với Tổng thống Mỹ Donald Trump bất chấp những căng thẳng lặp đi lặp lại liên quan đến chi tiêu quốc phòng, Ukraine, Greenland và gần đây nhất là eo biển Hormuz.

Vì vậy, nhiều thành viên vẫn không muốn làm bùng phát thêm bất đồng với Mỹ và các sáng kiến không liên quan trực tiếp đến răn đe và phòng thủ đều bị xem xét chặt chẽ hơn.

Đối với nước chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ, ông Soner Cagaptay, Giám đốc Chương trình Nghiên cứu Thổ Nhĩ Kỳ tại Viện Washington, mô tả Thổ Nhĩ Kỳ là “quốc gia xoay trục” trong NATO, vừa thiết yếu nhưng khó lường, vừa không thể thiếu nhưng cũng khó quản lý.

Các nhà phân tích cho rằng, chính sách của Thổ Nhĩ Kỳ đối với Nga, lập trường trong xung đột Trung Đông và những căng thẳng kéo dài với Hy Lạp là điểm khiến nhiều thành viên NATO lo ngại.